Avrupada İslamın tarihesi


Senelerdir Almanyada bir tartışma yaşanıyor. İslam Almanyanın bir parası mı değil mi? 2006da Almanya İişleri Bakanı Wolfgang Schuble İslamın Almanyanın ve Avrupanın bir parası olduğunu sylediğinde fazla dikkate alınmamıştı. 2010da eski Cumhurbaşkanı Christian Wulff da aynısını, yani İslamın Almanyanın bir parası olduğunu ifade etmişti, ama bu sefer byk bir tartışma başlamıştı. Hatta sırf bu cmle yznden Wulff istifa ettirildi diyenler var. Nitekim kendisinden sonraki Cumhurbaşkanı Joachim Gauck 2012de İslamın değil fakat Almanyada yaşayan mslmanların Almanyanın bir parası olduğunu beyan etmişti. Dolayısıyla tartışma tarihsel ve sosyolojik boyutuyla değil, siyasi ve polemik bir şekil almaya başlamıştı.


Hem tarihsel olarak hem de sosyolojik olarak Avrupada İslamın tarihine, bilhassa Almanyada İslamın tarihesine baktığımızda, zannedildiği gibi misafir işciler alımıyla başlayan bir tarihden bahsetmiyoruz. Mslmanların Avrupa seferi ok daha ncelerden başlıyor. Bu tariheyi blme ayırmak mmkn.


Birinci dnem: Peygamber Efendimizin vefatından hemen sonra 7. yy.da İslamın yaygınlaşmasıyla başlayan dnem.
İkinci dnem: 16. yy.da savaşlarla başlayan dnem.
nc dnem: 2. Dnya Savaşından sonraki misafir işcilerle başlayan dnem.



  1. Dnem:



Peygamber Efendimiz Miladi 632 senesinde vefat etti. Peygamber Efendimiz vefat etmeden az evvel, zellikle vefat ettikten sonra İslamın mesajı tm kıtalara yayıldı. Yaklaşık 800 sene Avrupada mslmanlar varlıklarını srdrdler. 711den 1492ye kadar Endlsde kltr, sanat, bilim, tarih, ilim retildi. Bugn kullanılan bir ok teknolojinin ve bilginin temelleri o dnemde atıldı. Endls dneminden sonra İslam ve Avrupa arasında byk bir kopukluk yaşandı, fakat irtibatlar tamamen kopmadı.



  1. Dnem:



Birinci dnemin bitmesinden kısa sre sonra ikinci dnem başladı. 1529da ilk Viyana Kuşatmasından sonra bazı mslman esirler Berline getirildiler. 1683 senesinde, İkinci Kuşatmada yaklaşık 1245 mslman esir Mnih şehrine getirildi.


1699da Karlofa Antlaşmasından sonra barış dnemi başladı. Bazı mslman esirler alman topraklarında kaldılar ve hatta daha sonra orada gmldler. Bugn hale bu mezarlardan bazıları mevcuttur. Yabancı topraklara gittiklerinde orada gmlmek isteyen, mezar taşlarının da İslamı hatırlatmasını isteyen sahabeler gibi. Alman topraklarında kalan bazı esirler yaşadıkları kltre uyum sağladılar, bazıları da kendi kimliklerini bırakıp asimile oldular. rneğin 1685de bir savaş sonrası esir olarak alınan Osmanlı Mehmet asimile edildikten sonra Ludwig Maximilian Mehmet von Knigstreu ismini aldı. Mehmetin oğullarından birisi 1746da Hannoverde ilk mason localarından birinin kurucusudur. Yine Hannoverde yaşayan Trk Ali 18. yy.da Georg Wilhelm ismini alarak orduda nemli grevler aldı.


Alman topraklarında serbeste yaşama imkanı bulan mslmanlar devlet tarafından da kabullenilmeye başladı. 1731de Kurland Beyi, Kral Friedrich Wilhelm I.ye ordusu iin 20 tane trk askeri hediye etti (O zamanları mslmanların hepsine trk deniliyordu, nereden gelirlerse gelsinler). Bundan dolayı 1732de Potsdamda orduda bir mescid aıldı.


1739da uzun boylu mslman tatarlar Potsdama geldiler. Bunlar da yine Kral Friedrich Wilhelm I.nin altında orduya katıldılar. Kral kendilerine bir mescit tayin etti ve aralarından birini imam olarak grevlendirdi.


Kral Friedrich Wilhelm I.nin oğlu Byk Friedrich 1740da bir mektubunda, eğer trkler lkelerine gelirse, kendilerine camiler yapacağını, tm dinlerin eşit ve iyi olduğunu yazıyor. Padişah 3. Murat 16. yy.lda ingiliz Kraliesi Elizabeth I.ye benzer bir mektup yazıyor ve Osmanlı İmparatorluğunun tm insanlara, dinlere, ırklara aık olduğunu belirtiyor.


Byk Friedrichin emri altında yaklaşık 1500 mslman boşnaklı svari Schlesisch Savaşlarına (1740-1763) katılıyorlar. Savaş bittikten sonra bu svariler halen alman topraklarında orduda kalıyorlar ve Doğu Prusyada grevlendiriliyorlar. 19. yy.ın başlarında grev değişikliği yapılarak mızraklı svariler grubuna dahil edildiler ve daha sonra 1919da ordudan ayrıldılar. Yani neredeyse 180 sene alman ordusunda grev yaptılar.


Prusya ve Bab-ı Ali arasında bu nedenlerden dolayı sıkı bir iletişim vardı. Bu dnemde farklı antlaşmalar yapıldı, rneğin 1761de Dostuluk ve Ticaret antlaşması imzalandı.


1763den itibaren srekli Osmanlı İmparatorluğundan grevliler ve temsilciler Prusyaya geldiler. Alman topraklarında vefat eden bu grevliler iin zel cenaze izni ıkarıldı. rneğin 1798de Ali Aziz Efendi alman topraklarında gmld ve Byk Friedrich kendisine mezarlık blgesini tahsis etti.


Yine bu senelerde dışdan da mimari olarak cami olarak tanınabilecek ilk cami inşa edildi. 1778de senesinde Schwetzinger Schlossparkda Kırmızı Cami yapıldı. Bundan nceki camiler dışdan cami zelliği taşımazken ve sadece mescit grevi yaparken bu cami tam anlamıyla mslman lkerde bulunan camilere rnek alınarak inşa edildi.


Bundan 100 sene sonra, Kral Wilhem II. Osmanlı İmparatorluğunda seyahat ederken 1898de Şamdan 2. Abdlhamide mektup yazıyor ve alman kralların tarih boyunca her zaman mslmanların ve Osmanlı Padişahlarının dostu olacağını sylyor. 1898de İstanbulu da ziyaret eden Kral Wilhem II.nin anısına 1900 senesinde Sultanahmed meydanına Alman eşmesi inşa edildi. Ocak 1901de aılış programı dzenlendi. eşmenin yapımı Almanyada gerekleşti ve Trkiyeye getirildi.



  1. yy.da Avrupadan bazı edebiyatı, yazar ve şairler Osmanlıya seyahatlar dzenledi. Bu şekilde literatre de mslmanlar ile ilgili farklı bakış aıları yansıdı. Ayrıca bu seyahatlerde bazıları mslman oldular. İslam ilk defa tekinin dini değil, bizzat avrupalı olanların dini olarak meydana ıkmaya başladı.



Yine 19. yy.da Trk Ordusunu modernleşmesi dneminde Almanya ve Osmanlı İmparatorluğu arasında farklı antlaşmalar yapıldı. Bu işbirliği sayesinde yaklaşık 50.000 alman asker Osmanlıda grev yaptı.


Almanyada ise İslam daha hızlı bir şekilde toplumda yayılmaya başladı. 1901de halen kullanımda olan ilk tanınmış ve irtiba edilen Kuran tercmesi yayınlandı. Bu şekilde ilk defa byk bir kitle Kuranı okuyabildi.


1912de Avusturyada İslam Yasası yrrlğe girdi. Aynı senelerde Berlinde tahminen 1400 trk yaşıyordu. Elbette bunun dışında başka mslmanlar da vardı.



  1. Dnya Savaşı esnasında Berlin yakınlarında Wnsdorf-Zossende Alman Ordusu 30.000 mslman esir iin Hilal namı altında zel bir kamp oluşturdu. 1915de bu kampda bir mescit inşa edildi. 1919dan sonra bazı esirler Almanyada kaldılar, lkelerine geri dnmediler. 1924de kamp kapatıldı ve 1930da maddi sebeplerden dolayı yıkıldı.



1920li senelere gelindiğinde Berlinde canlı bir mslman toplum vardı. Nitekim Kasım 1922ye ilk islami dernek kuruldu. Bu derneğe 41 farklı lkeden mslman yeydi. Dernek yeleri 1925de Berlinin Wilmersdorf blgesinde bir cami atılar. Daha sonraları Berlinli mslmanlar Kuran tercmesi ve bir dergi ıkarmaya başladılar. Cami ise 1945de kapandı.


1924de yaklaşık 3000 mslman Almanya genelinde yaşıyordu. Yine aynı sene ilk alman-trk-birliği kuruldu. Bu birlik Almanyadan gelen trk ğrencilere destek veriyordu. Yaklaşık 13800 trk ğrenci bu sayede Almanyaya gelmişti. Bu birlik daha sonra finansal sebeplerden dolayı kapatıldı.


1927de Berlinde İslam Arşivi kuruldu. Burada İslam ile ilgili yayınlanan almanca kitaplar, dergiler vs. toplanmaya başladı. Arşiv 1981de Soest şehrine taşındı. 1932de Dnya İslam Kongresi Almanyada bir şube atı ve Almanyada yaşayan mslmanlara ilgisiz kalmadığını gsterdi.


Hitler rejimi geldiğinde mslmanların hareket alanı da kısıtlandı. Bazı mslmanlar toplama kamplarında ldrldler. 2. Dnya Savaşı sona erdiğinde Berlindeki mslman hayat da bitmişti. 1951de zellikle balkanlardan ve eski Sovyetlerden Birliğinden gelen mslman mlteciler iin bir idare dairesi kuruldu.


Tm bu dnemde mslmanlara hitap şekli de değişiyordu. Başlangıta tm mslmanlara trk denilirken, daha sonra almanca Muselmann kelimesi kullanılmaya başladı. Ardından yanlış olan Muhammedaner kavramı kullanıldı ve 3. Dnem ile beraber Muslim ve Moslem kelimesi devreye girdi. Muhammedaner kavramını halen ırkılar kullanıyor.



  1. Dnem:



nc Dnem 2. Dnya Savaşından sonra başlıyor. Savaş sonrası Almanya farklı lkelerden misafir işci talep etti. Bu bağlamda 1955 ve 1973 arası antlaşma yapılan lkelerden işciler geldi. zellikle Trkiyeden, İtalyadan ve Eski Yugoslavyadan işciler Almanyaya akın etti. Elbetteki gelen işciler kendi lkerinde iş sahibi olan kişiler değildi, oğunluk işsiz ve eğitimsizdi.


Almanya ve Trkiye arasında 1961de antlaşma yapıldı ve 1973e kadar onbinlerce trk işci Almanyaya geldi. 1973den itibaren, Almanyada yaşayan işciler ailelerini getirme imkanı buldular. 80li yıllarda ise alman devleti geri dnş maddi olarak destekledi. Bu imkandan faydalanıp geri dnenler ise, kendi lkerinde uyum problemleri yaşadılar. nk oktan Almanyaya alışmıştılar bile. stelik Trkiyede geri bıraktıkları kyleri ve şehirleri de bıraktıkları gibi kalmamıştı, ilerlemişti.


Dolayısıyla traktr parası kazanmak iin gelen misafir işciler vefatlarına kadar Almanyada kalacaklardı. Bunu hi kimse hesaba katmamıştı, ne alman devleti ne de işci olarak gelenler. Bu nedenle bugnlerde olduğu gibi dil kursları veya uyum kursları yoktu. Max Frischin ifadesiyle Makineler aldık, ama insanlar geldi. Gelenlerin fabrikada alışan robotlar değil, insan oldukları, farklı istek, arzu, korku ve hedefleri oldukları unutuldu.


Misafir işciler Almanyada kaldıka ve ailelerini de getirdike yeni ihtiyalar meydana geldi. Anadilde eğitim, sendika temsilcileri, mescitler, dernekler vs. gibi arzular meydana geldi.


İlk mescitler misafir işcilerin gelmesiyle beraber zaten oluşmuştu. Bir fabrikanın kşesinde, toplu evlerin bir odasında, kullanılmayan tren vagonlarında mescitler oluşuyor, Cuma ve Bayram Namazları toplu şekilde kılınıyordu.


Yavaş yavaş cami dernekleri de oluşmaya başladı. İslam dini Almanyada anayasal olarak resmi bir din olarak kabul edilmediği iin camiler dernek stats altında kuruldu. Tzkler hep aynıydı. Hazırlanan tzkler Almanya genelinde kullanıldı. 1973de İslam Kltr Merkezleri, 1976da Milli Grş Teşkilatları, 1984de DİTİB, 1987de ATİB kuruldu.


Ve cami dernekleri de bu srete değişime uğradılar. 70li senelerde Hangi gruba, cemaate bağlı olacağız tartışmaları yaşanırken, 80li senelerde camiler arası rekabet yaşandı. 90lı senelerin ortasından itibaren yavaş yavaş eksen kayması yaşandı. Artık misafir olarak geldiklerini zanneden vatandaşların ocukları Almanyada doğmuştu ve okula gidiyordu. Artık yeni sorun ve sorularla karşı karşıya kalmışlardı. Camiler de artık bu yeni sorulara yeni cevaplar aramaya başladılar. Bu şekilde bir Diaspro İslamı gelişti. 21. yy.da ise cami dernekleri birbirleriyle daha ok iletişime getiler ve biraz da zorunlu olarak ittifaklar ve atı dernekleri kurdular.


Artık Almanyada yaşayan mslmanların ana konuları okullarda İslam Din Dersi, manevi bakım, Sosyal Yardım Kuruluşları, anayasal olarak tanınma, aşırı gruplarla mcadele vs. oldu. Artık gncel konular, mslmanların gnlk hayatlarıyla ilgili konular nplana ıkıyor.


Btn bu gelişmelere ve zellikle nc dneme tarihsel ve sosyolojik olarak baktığımızda Almanyada mslman toplumun kendi kodlarını yazdığını, kendi semantiklerini oluşturduğunu, sosyolojik olarak biryerlere ilerlediğini gryoruz. İlahiyat Fakltelerinin kurulmasıyla bu sre daha da ilerleyecek. nk Almanyada ve genel olarak Avrupada İslam adına konuşan bir ok dernek, kuruluş olsa da, ciddi manada İslam adına manevi ve teolojik olarak kabul edilen ilahıyatılar veya kurumlar yok denecek kadar az. İslamı siyasi, toplumsal ve poplist alanda temsilin yanında mutlaka ve mutlaka bir manevi ve teolojik alan oluşturulmalı, ki İslam bir siyasi ideoloji olarak değilde bir din olarak algılansın. Bu şekilde mslmanların imajı da değişecektir.




Cemil Şahinz
cemil@misawa.de




Kaynakca:


Şahinz: Avrupada İslam. Gurbette mslmanlar ve trkler. izgi Kitabevi: Konya, 2013
Şahinz: Der deutsche Islam. Der deutsche Islam. 1.-2. Auflage. BOD: Norderstedt, 2011




Referans Dergisi, Mart, Nisan 2017