SNUHAT-TULAT-ARAT
--- sh:(ST:2)  ----
Snuhat
fade-i meram
Baz yt dnrken baz nkteler kalbime hutur ederek nota suretinde kaydettim. Elfazca zengin deilim, israf da (sevmem), terifat elfaz (beenmem), cazmdan darlma.
*yX,&!z-u*6w8H*'kaidesiyle sana ho gelen eyleri al, sana ho grnmeyeni bana brak, ilime!..
Said
--- sh:(ST:3)  -----------------------------------------------------------------------------------------------
v[&I7!wW&I7!yV7!vK"
@E7@M7!!x*VW2:!x*X8~w<H7!(1)
Kur'an "slihat" mutlak, mbhem brakyor. nki ahlk ve faziletler, hsn ve hayr ou nisbdirler. Nev'den nev'e getike deiir. Snftan snfa nzil olduka ayrlr. Mahalden mahalle tebdil-i mekn ettike bakalar. Cihet muhtelif olsa, muhtelif olur. Ferdden cemaate, ahstan millete ktka mahiyeti deiir.
Mesel: Cesaret, sehavet erkekte gayret, hamiyet, muavenete sebebdir. Karda nze, vekahete, zevc hakkna tecavze sebeb olabilir. Mesel: Zafin kavye kar izzet-i nefsi,
(1): Yalnz tlakn nktesini beyan eder.
--- sh:(ST:4)  -----------------------------------------------------------------------------------------------
kavde tekebbr olur. Kavnin zafe kar tevazuu, zafte tezelll olur. Mesel: Bir ul-l emr, makamndaki ciddiyeti vakar, mahviyeti zillettir. Hanesinde ciddiyeti kibir, mahviyeti tevazudur.
Mesel: Tertib-i mukaddematta tefviz, tenbelliktir. Terettb- neticede tevekkldr. Semere-i sa'yine, ksmetine rza kanaattr. Meyl-i sa'yi kuvvetlendirir. Mevcuda iktifa, dnhimmetliktir.
Mesel: Ferd mtekellim-i vahde olsa msamahas, fedakrl amel-i slihtir. Mtekellim-i maal-gayr olsa hyanet olur.
Mesel: Bir ahs kendi namna hazm- nefs eder, tefahur edemez; millet namna tefahur eder, hazm- nefs edemez. Herbirinde birer misal grdn, istinbat et.
Madem ki Kur'an btn tabakata, btn srda, kffe-i ahvalde amil bir hitab- ezeldir. Hem nisb hsn, hayr oktur. Slihattaki tlak, beligane bir caz- mutnebdir. Beyanda sktu, geni bir szdr.
--- sh:(ST:5)  -----------------------------------------------------------------------------------------------
v[E%]S7*@D*S7!Ŗ!:
Akibet, ikaba delildir; hadsen onu gsteriyor. Masiyetin ekseriya dnyada olan akibeti, bir emare-i hadsiyedir ki, cezasnda bir ikab vardr. nki herkes husus bir tecrbe ile hadsen gryor ki; hibir mnasebet-i tabiiye olmad halde, masiyet bir netice-i seyyieye mncer olur. Bu kadar kesret ve vs'atle tesadf olamaz.
Eer u umum muhtelif tecrbeler nazara alnrsa grnr ki; nokta-i itirak yalnz tabiat- masiyettir ki, cezay istilzam ediyor. Demek ceza, masiyetin lzm- ztsidir.
Madem ki dnyada filcmle bu lzm, srf tabiat- masiyet iin terettb ediyor. Elbette bu drda terettb etmiyen, baka drda terettb edecektir. Acaba kim vardr ki, kck bir tecrbe geirmemi ve dememi ki: "Filan adam fenalk etti, belasn buldu.
--- sh:(ST:6)  -----------------------------------------------------------------------------------------------
!x*4*@QB7u=@A5:@"x*Q*-v*6@XVQ%:
!:(@QB4!:*G9@QB4!:*h6@XB7&# 158;!x"@EB4!x*9:@QB4!x*4*@QB7!
Bir nefer takmda, blkte, taburda, frkada birer rabtas, birer vazifesi olduu gibi; herkesin heyet-i itimaiyede mteselsil revabt ve vezaifi vardr. Halita eklinde gayr- muayyen olsa, tearf ve teavn olmaz.
Unsuriyetin intibah ya msbettir ki, efkat-i cinsiye ile intiae gelir ki, tearfle teavne sebebdir. Veya menfdir ki, hars- rk ile intibaha gelir ki, tenakrle teandn sebebidir. slmiyet bunu reddeder.
--- sh:(ST:7)  -----------------------------------------------------------------------------------------------
@Z*5+*yV7!]V2ž!*ž!]4^"!(w8@8:
Rzk hayat kadar, kudret nazarnda ehemmiyetlidir. Kudret karyor, kader giydiriyor, inayet besliyor. Kudret-i ezeliye dehetli bir faaliyetle lem-i kesifi, lem-i latife kalb ve zerrat- kinat hayattan hissedar etmek iin edna bir sebeb ile, bir bahane ile kemal-i ehemmiyetle hayat verdii gibi; ayn derece ehemmiyetle mebsuten mtenasib, rzk dahi ihzar ediyor.
Hayat, muhassal mazbuttur, grnr. Rzk gayr- muhassal, tedric mnteirdir, dndrr. Bir nokta-i nazarda denilebilir: Alktan lmek yoktur. Zira ahm vesair surette iddihar olunan gda bitmeden evvel lyor. Demek terk-i detten ne'et eden maraz ldrr. Rzkszlk deil.
--- sh:(ST:8)  -----------------------------------------------------------------------------------------------
(*) *!x[E7!]Z7I'ž!*!G7!Ŗ!:
Kremiz hayvana benziyor. sr- hayat gsteriyor. Acaba yumurta kadar klse, bir nevi hayvan olmayacak mdr? Veya bir mikrop, kre kadar byse, ona benzemiyecek mi?
Hayat varsa ruhu da vardr. nsan- ekber olan lem, tazammun ettii manzume-i kinat o derece hassasiyet ve sr- hayat gsteriyor ki; bir ceseddeki aza, ecza, zerrat izhar ettikleri tesand, tecazb, teavnden daha ziyade muntazam, muttarid, mkemmel sr gsteriyor.
Acaba lem insan kadar klse, yldzlar zerrat ve cevahir-i ferde hkmne gese, o da bir hayvan- zuur olmayacak mdr?... u yet dehetli bir srr telvih eder. Kesretin mebdei vahdettir, mntehas da vahdettir. Bu bir dstur-u ftrattr.
Kudret-i ezeliyenin feyz-i tecellisi ve eser-i ibda olan kinattaki kuvvetten umum zerrata,
(*): Hayat- hakikiye ancak lem-i hiretin hayatdr. Hem o lem ayn- hayattr. Hibir zerresi mevat deildir. Demek dnyamz da bir hayvandr.
--- sh:(ST:9)  -----------------------------------------------------------------------------------------------
herbir zerreye birer zerre-i cazibe halk ve ihsan ederek ve ondan kinatn rabtas olan mttehid, mstakil, muhassal cazibe-i umumiyeyi ina ve icad etmitir. Naslki zerratta reehat- kuvvet olan cazibelerin muhassalas bir cazibe-i umumiye vardr. O da kuvvetin ziyasdr. zabesinden ne'et eden bir istihale-i latifesidir.
Kezalik kinata serpilmi katarat ve lemaat- hayatn dahi muhassal bir hayat- umumiye var olmak gerektir. Hayat varsa ruh da vardr. teki gibi mnteha-i ruh, bir mebde-i ruhun cilve-i feyzidir. O mebde-i ruh dahi hayat- ezeliyenin tecellisidir ki, lisan- tasavvufta hayat- sriye tesmiye ederler.
te ehl-i istirakn itibahnn sebebi ve atahatn menei: u zlli, asla iltibas etmeleridir.
:*h*QL#žwU7:@[&!u"!x8!yV7!u[A,]4*uBT*<wW7!x*7x*T#ž:
!x*#@8@8@[&!v*Z9!:*h*QL<v*ZXU7: !
--- sh:(ST:10)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
ehid kendini hayy bilir.(*) Feda ettii hayat sekerat tatmadndan gayr- mnkat' ve bki gryor. Yalnz daha nezih olarak buluyor. Baka meyyite nisbeti una benzer ki: ki adam r'yada lezaizin enva'na cmi' bir bahede geziyorlar. Biri r'ya olduunu bilir, ehemmiyet vermez. Dieri ise yakaza bilir, hakik mtelezziz olur.
lem-i r'ya, lem-i misalin zlli ve o da lem-i berzahn zlli olduundan, desatirleri mtemasildir.
* * *
@Q[W%@X7!uB5@W9@U4*ž!]4(@,4:!jS9h[R"@,S9uB5w8
@Q[W%@X7!@[&!@W9@U4@;@[&!w8:
u yet haktr. Akla mnaf olamaz. Hakikattr. Mcazefe, mbalaa iinde bulunamaz. Halbuki zahir dndrr.
BRNC CMLE: Adalet-i mahzann en byk dsturunu vaz'ediyor. Der ki: Bir masumun
(*): Acib bir vaka, u manaya bana kat' kanaat vermitir.
--- sh:(ST:11)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
hayat, kan, hatt umum beer iin olsa da heder olmaz. kisi nazar- kudrette bir olduu gibi, nazar- adalette de birdir. Cz'iyatn kllye nisbeti bir olduu gibi, hakkn dahi mizan- adalete kar ayn nisbettir. O nokta-i nazardan, hakkn k by olamaz.
Lkin adalet-i izafiye cz' klle feda eder. Fakat muhtar cz'n sarihan veya zmnen ihtiyar ve rza vermek artyla... (Ene)ler (nahn)ye inklab edip, mezc cemaat ruhu tevelld ederek, klle feda olmak iin ferd zmnen rzadade olabilir. Bazan (nur), (nar) grnd gibi iddet-i belgat da mbalaa grnr.
urada nkte-i belgat noktadan terekkb ediyor:
Birincisi: Beerin ftratndaki istidad- isyan ve tehevvr, gayr- mahdud olduunu gstermektir. Hayra olduu gibi, erre dahi insann kabiliyeti nmtenah gibidir. Hodgmlk ile yle insan olur ki, heves ve ihtirasna mani hereyi, hatt elinden gelirse dnyay harab ve nev'-i beeri mahvetmek ister.
kincisi: stidad- ftrnin haricde derece-i kuvvetini izharla, mmkini vaki' suretinde gstererek, nefsi zecr edip -demek o damar, gadr ve isyan ekirdei gya bilkuvveden bilfiile kp,
--- sh:(ST:12)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
imknat vukuata inklab ederek, mstaid olduu semerat verip, bir ecere-i zakkum suretinde hayalin nasb-l aynna vazeder- t matlub olan teneffr ve inzicar, nefsin dibine kadar iletilsin, irad belgat byle olur.
ncs: Kaziye-i mutlaka bazan klliye ve kaziye-i vaktiye-i mnteire bazan daime suretinde grnr. Halbuki bir ferd, bir zamanda hkme mazhar olsa, kaziyenin mantkan sdkna kfidir. Ehemmiyetli bir kemmiyet olsa, rfen dahi dorudur. Naslki her mahiyette baz hrikulde efrad veya o nev'in nihayet derecede tekemml etmi bir ferd veya her ferd iin acib eraite cmi' hrika bir zaman bulunur ki; sair efrad ve ezmine o ferde veya o zamana nisbeten, zerreler kadar kck balklar balina balna nisbeti gibidir.
Bu srra binaen cmle-i l endan zahiren klliye ise, fakat daime deildir. Fakat beere katlin zaman cihetiyle en mdhi ferdini nazara vaz'ediyor.
yle zaman olur ki, bir kelime bir orduyu batrr; bir glle otuz milyonun mahvna sebeb olur. Naslki oldu da... yle erait tahtnda olur ki, kk bir hareket insan a'l-y illiyyne karr.
--- sh:(ST:13)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
yle hal olur ki; kk bir fiil, insan esfel-i safilne indirir.
Byle kaziye-i mutlakada veya mnteire-i zamaniyede byle haller, byk bir nkte iin nazara alnr. Byle acib ferdler ve acib zamanlar ve haller mutlak, mbhem braklr.
Mesel: nsanlarda (veli), cum'ada (dakika-i icabe), ramazanda (leyle-i kadir), esma-l hsnada (ism-i a'zam), mrde (ecel) mehul kaldka, sair efrad dahi kymetdar kalr, ehemmiyet verilir.
Taayyn ettike, sairleri rabetten der. Yirmi sene mbhem bir mr, nihayeti muayyen bin seneye mreccahtr. Zira vehim, ebediyete ihtimal verdiinden mbhemde nefsi kandrr. Muayyende ise, yars getikten sonra daraacna tedricen takarrb gibidir.
TENBH:
Baz yt ve ehads vardr ki; mutlakadr, klliye telakki edilmi. Hem yleler vardr ki; mnteire-i muvakkatadr, daime zannedilmi. Hem mukayyed var, mm hesab edilmi.
Mesel: Demi bu ey kfrdr. Yani o sfat imandan ne'et etmemi, o sfat kfiredir. O haysiyet ile o zt kfr etti denilir. Fakat
--- sh:(ST:14)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
mevsufu ise masume ve imandan ne'et ettikleri gibi, imann reehatna da haize olan baka evsafa mlik olduundan, o zt kfirdir denilmez. ll ki, o sfat kfrden ne'et ettii yaknen biline. Zira baka sebebden de ne'et edebilir. Sfatn delaletinde (ekk) var. mann vcudunda da (yakn) var. ekk ise yaknin hkmn izale etmez. Tekfire abuk cr'et edenler dnsnler!
KNC CMLE: @Q[W%@X7!@[&!@W9@U4@;@[&!w8!
hya, mana-y zahiriyy-i mecaz itibariyle, hasenenin gayr- mahdud tezauf dsturunu gsterir. Mana-y asl itibariyle halk ve icadda irk ve itiraki, esasyla (hedm) eden bir brhana remizdir. Zira bu cmle ile beraber ?G&!:jSX6ž!v*U*CQ"& amp;#158;:v*U*TV'@8tarafeyndeki tebih, iktidar manasn ifham ettiini dahi nazara alnsa, mantkan aks-i nakz kaidesiyle istilzam ediyor ki,
--- sh:(ST:15)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
@Q[W%@X7!@[&!]V2**GBT<ž?G&!:jS 9@[&!]V2**GBT<žw8
demek iareten delalet ediyor.
Madem ki insann, mmkinatn kudreti, bilbedahe semavatn, kre-i arzn halkna, icadna muktedir deildir. Bir tan, hibir eyin halkna da muktedir olamaz.
Demek arz ve btn ncum ve musu tesbih taneleri gibi kaldracak, evirecek kuvvetli bir ele mlik olmayan kimse, kinatta dava-y halk ve iddia-y icad edemez.
Sun' tasarrufat- beeriye ise, ftratta cri olan nevamis-i lahnin sereyanlarn kef ile, tevfik-i hareket edip, lehinde istimal etmektir.
te bu derece brhanda vuzuh, parlaklk Kur'ann rumuz-u i'cazndandr. Gelecek yet bunu isbat edecektir.
* * *
?G&!:jSX6ž!v*U*CQ"& amp;#158;:v*U*TV'@8
Zira kudret ztiyedir. Acz tahalll edemez. Melektiyete taalluk eder. Mevani' tedahl edemez. Nisbeti kanundir. Cz ve kll, cz' ve kll hkmne geer.
--- sh:(ST:16)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
BRNC NOKTA: Kudret-i ezeliye, Zt- Akdes'e lzme-i zaruriye-i naie-i ztiyedir. (Acz) zdd olduundan bizzarure, zaruriye-i ztiye ile, zddnn melzumu olan zta rz olmaz. Madem zta rz olamaz, kudrete bizzarure tahalll edemez. Madem ki tahalll edemez, kudrette meratib bizzarure olamaz. Zira meratibin vcudu, ezdadn tedahlyledir. Mesel hararette meratib, brudetin tahalllyledir. Hsndeki derecat, kubhun tedahlyledir. (Ve helmme cerran).
Mmkinatta hakik lzum-u zt-i tabi olmadndan, kinatta ezdad birbirine girebilmi. Meratib tevelld edip, ihtilafat ile tegayyrat ne'et etmitir.
Madem ki kudrette meratib olamaz, makdurat dahi bizzarure kudrete nisbeti bir olur. En byk, en ke msavi, zerrat yldzlara emsal olur.
KNC NOKTA: Kinatn iki ciheti var, yinenin iki vechi gibi. Biri mlk, biri melektiyet. Mlk ciheti ezdadn cevelanghdr. Hsn kubh, hayr er, sgar kibr gibi umrun mahall-i tevarddr. Onun iin vesait ve esbab vaz'edilmi, ta dest-i kudret zahiren
--- sh:(ST:17)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
umr-u hasise ile mbair olmasn. Azamet, izzet yle ister. Hakik tesir verilmemi, vahdet yle ister.
Melektiyet ciheti ise, mutlaka effafedir. Teahhusat karmaz. O cihet vastasz Hlk'a mteveccihtir. Terettb, teselsl yoktur. lliyet ma'luliyet giremez. 'vicacat yoktur. Avaik mdahale edemez. Zerre emse karde olur.
Kudret hem basit, hem nmtenah, hem zt, mahall-i taalluk-u kudret hem vastasz, hem lekesiz, hem isyanszdr. Byk ke tekebbr, cemaat ferde rchan, kll cz'e nisbeten kudrete kar fazla nazlanmas olamaz.
NC NOKTA: ]V2ž!*uCW7!yV7:z-yVCW6j[7
Temsil, tasviri teshil ettiinden, temsilatla bu gamz noktay tefhime alacaz.
Mesel: emsin feyz-i tecellisi olan timsali, deniz sathnda, denizin katresinde ayn hviyeti gsteriyor. Mesel: Kinat hailsiz emse mteveccih olmak artyla, mtefavit cam paralarndan farzedilse, timsal-i ems zerrede, sath-
--- sh:(ST:18)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
arzda, umumda mzahametsiz, tecezzisiz, tenakussuz bir olur. te (effafiyet srr).
Mesel: Noktalardan terekkb eden bir daire-i azmin nokta-i merkeziyenin elinde bir (mum) ve muhitteki noktalarn ellerinde birer (yine) farzedilse, nokta-i merkeziyenin verdii feyz, mzahametsiz tecezzisiz, tenakussuz nisbeti birdir. te (mukabele srr).
Mesel: Hakik bir mizann iki gznde iki ems, iki yldz, iki da, iki yumurta, iki cevher-i ferd hangisi bulunursa bulunsun, sarfolunacak ayn kuvvetle, hassas terazinin bir kefesi Sreyya'ya, bir kefesi seraya inebilir. te (mvazene srr).
Mesel: En azm bir gemiyi, bir ocuk dahi oyuncan evirdii gibi evirir. te (intizamn srr).
Mesel: Bir mahiyet-i mcerrede btn cz'iyatna en asgarna, en ekberine yorulmadan, tenakus etmeden, tecezzisiz bir bakar. Mlk cihetindeki teahhusat, hususiyat mdahale edip tayir edemez. te (tecerrdn srr).
Mesel: Bir kumandan ar emri ile bir neferi tahrik, bir orduyu tahrik eder. te (itaat srr).
--- sh:(ST:19)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Zira hereyin bir nokta-i kemali ve o noktaya bir meyli var. Muzaaf meyil, ihtiya; muzaaf ihtiya, ak; muzaaf ak, incizabdr. Mahiyat- mmkinatn mutlaka kemali, mutlak vcuddur. Husus kemali, istidadatn bilfiile karan has vcuddur. Btn kinatn (Kn) emrine itaat, bir zerre neferin itaat gibidir. (Kn) emr-i ezelsine mmkinin itaat ve imtisalinde, meyil ve ihtiya ve evk ve incizab mmtezic, mndemicdir.
Nikat- selse hususan nc noktadaki esrar- sitte ile, mlk ve mmkin canibinde deil, melektiyet ve kudret-i ezeliye cihetinde nazar edilse, istinkra incirar eden istib'ad zil ve nefs mutmainne olur.
yle: Madem ki kudret-i ezeliye gayr- mtenahiyedir, ztiyedir, zaruriyedir. Hereyin lekesiz, perdesiz cihet-i melektiyeti ona mteveccihtir, ona mukabildir. mkn itibariyle mtesavi, mtevazin-t tarafeyndir. eriat- ftriye-i kbra olan nizama muti'dir. Avaik ve hususiyat- mtenevviadan cihet-i melektiyet mcerreddir. Kll- a'zam, cz'- asgara nisbeten, kudrete kar ziyade nazlanmaz, mukavemet
--- sh:(ST:20)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
etmez. Hairde btn zevil-ervah ihyas, mevt-ld bir nevm ile kta uyumu bir sinei, baharda ihya ve in'andan kudrete daha ar olamaz. Mezkr nokta dikkat-i nazara alnsa grnr ki; ?G&!:jSX6ž!v*U*CQ"& amp;#158;:v*U*TV'@8mbalaasz, mcazefesiz dorudur, haktr, hakikattr.
* * *
yV7!:*(w8@"@"*!@NQ"@X*NQ"H FB<ž:
Binler nktesinden bir nkte: Sofiye merebinden kat'- nazar, slmiyet vastay red, delili kabul ve vesileyi nefiy, imam isbat eder. Baka din, vasta kabul eder. Bu srra binaendir ki; hristiyanda servet ve rtbece yksek olanlar, ziyade dindardr. slmiyette avam ise, servet ve rtbece yksek olanlardan ziyade dine merbuttur. Zira bir zrtbe enaniyetli bir hristiyan, ne derece dinde mtesallib ise, o derece
--- sh:(ST:21)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
mevkiini muhafaza ve enaniyeti okar, kibrinde imtiyazndan fedakrlk etmez. Belki kazanr.
Bir mslim ne derece dine mtemessik ise, o derece kibrinden, gururundan hatt izzet-i rtbden fedakrlk etmek gerekir.
yle ise, kendini havas zanneden zalimlere, mazlumn ve avamn hcumu ile, Hristiyanlk havassn tahakkmne yardm ettiinden paralanabilir. slmiyet ise dnyev havastan ziyade avamn mal olduundan, esasat itibariyle mteessir olmamak gerektir.
* * *
]E7!w8a[W7!*hF*<:a[W7!w8]E7!*hF*<
Pekok desatir-i klliye ve bir ksm desatir-i ekseryi tazammun eder. Ferde, cemaate, nev'e, meslee amildir. Yalnz ekser dsturlarn msadakatndan bir-iki misal zikredeceiz:
Lkayd Emevlik nihayet Snnet Cemaate, salabetli Alevlik nihayet Rfzlie dayand. Hem zalime kar miskinlii esas tutan Hristiyanlk,
--- sh:(ST:22)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
nihayet tecelld; cebbarla ve zalime kar cihad, izzet-i nefsi esas tutan slmiyet eyvah nihayet miskinlikte karar kld.
Hem mebdei taassub derecesinde azimet olsa nihayeti msaheleye, ruhsata tarafdarsa nihayeti salabete mncer olan bir ksm Hanbel, Hanef gibi. Hatt en garibi, bir ksm mutaassblar mesleklerinin zddna olarak, kffara kar msamaha, dostluk ve lkayd Jnler husumet ve salabet tarafdar ktlar. Gya mebde-i Hrriyetteki mevkilerini becayi ettiler.
ki lim; bazan nksn olu kmil, kmilin olu nks oluyor. Gya bkiye-i itihay, evki, tevarsle velede geiyor. teki kaza-i vatar ettiinden, veledinde ilme kar alk hissini uyandrmyor.
u emsilelerdeki srr- dstur udur: Beerde meyl-i teceddd var. Halef selefi kmil grse, tezyid eylemese; meylinin tatminini baka tarzda arar, bazan aks-l amel yapar.
--- sh:(ST:23)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
h'*!*+:?*+!:**i#ž:
te siyaset-i ahsiye, cemaatiye, milliyeye dair en dil bir dstur-u Kur'an.
žx*Z%@8x*V1@6*y9!
te mahiyet-i insaniyede dehetli kabiliyet-i zulm srr udur: Beerde hayvann aksine olarak, kuv ve myul ftraten tahdid edilmemi. Meyl-i zulm, hubb-u nefis dehetli meydan alyor.
Evet ene ve enaniyetin ekal-i habisesi olan hodgmlk, hodbinlik, hodendilik, gurur ve inad, o meyle inzimam etse, yle ekber-l kebairi icad eder ki, daha beer ona isim bulmam. Cehennem'in lzumuna delil olduu gibi, cezas da yalnz Cehennem olabilir.
Evvel: ahs itibariyle, bir ahs ok evsafa cmi'dir. Onlarn iinde bir sfat adaveti celbetse, birinci yetteki kanun-u lah iktiza eder ki, adavet o sfata inhisar etsin; mecma-i evsaf- masume olan ahsna yalnz acsn ve tecavz etmesin.
--- sh:(ST:24)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Halbuki o zalm-u cehl, tabiat- zalimane ile, bir cani sfat iin o evsaf- masumenin hakkna da tecavz edip, mevsufa da husumet; hatt onda da iktifa etmiyor, akrabasna da, hatt meslekdana da zulmn temil eder. Bir eyin mteaddid esbab olduundan, olabilir o cani sfat da kalbin fesadndan deil, belki haric bir sebebin neticesidir. O halde sfat caniye deil, kfire de olsa, o zt cani olamaz.
Cemaat itibariyle gryoruz ki: Bir ahs- muhteris, bir intikamyla veya mntakim bir muhalefetle, arzuyu tazammun eden bir fikir ile demi ki: "slm paralanacak" veyahut "Hilafet mahvolacak." Srf o me'um szn doru gstermek, gururiyetini, enaniyetini tatmin etmek iin, slmn perianiyetini, (el'iyaz billah) uhuvvet-i slmiyenin boulmasn arzu eder. Hasmn zulm- kfiranesini, hayale gelemez cerbezeli tevillerle adalet suretinde gstermek ister.
Medeniyet-i hazra itibariyle gryoruz ki; u medeniyet-i me'ume yle gaddar bir dstur-u zulm beerin eline vermi ki, btn mehasin-i medeniyeti sfra indiriyor. Melaike-i kiramn @8G7!*tS,<:@Z[4*G,S*<w8@Z[4*uQD#! deki endielerinin srrn gsteriyor.
--- sh:(ST:25)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
te bir kyde bir hain bulunsa, o ky masumeleriyle imha etmek veya bir cemaatte bir si bulunsa, o cemaati oluk ocuuyla ifna etmek veya Ayasofya gibi milyarlara deer mukaddes bir binaya, kanun-u zalimanesine serfru etmeyen birisi tahassun etse, o binay harab etmek gibi, en dehetli vahetlere u medeniyet fetva veriyor.
Acaba bir adam, kardeinin gnahyla hak nazarnda mes'ul olmad halde, nasl oluyor ki, bir karyenin veya bir cemaatin binlerle masumlar, hibir zaman fena tabiatl ihtilalciden hl kalmayan bir ehirde veya bir mahallede bulunan bir serke adamn isyanyla, hi mnasebet olmad halde, o masumlar mes'ul, belki ifna ediliyor.
--- sh:(ST:26)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
!x*5hS#ž:@Q[W%yV7!uAE"!x*WMB2!:
w[TB*WV7G*;y[4`<*ž*@BU7!t7)v7!
Kur'ann Hkimiyet-i Mutlakas
mmet-i slmiyenin ahkm- diniyede gsterdii teseyyb ve ihmalin bence en mhim sebebi udur:
Erkn ve ahkm- zaruriye ki, yzde doksandr. Bizzt Kur'ann ve Kur'ann tefsiri mahiyetinde olan snnetin maldr. tihad olan mesail-i hilafiye ise, yzde on nisbetindedir. Kymete mesail-i hilafiye ile erkn ve ahkm- zaruriye arasnda azm tefavt vardr. Mes'ele-i itihadiye altun ise, teki birer elmas stundur. Acaba doksan elmas stunu, on altunun himayesine vermek, mezcedip tbi klmak caiz midir?
Cumhuru, brhandan ziyade me'hazdeki kudsiyet imtisale sevkeder. Mtehidnin kitablar vesile gibi, cam gibi Kur'an gstermeli, yoksa vekil, glge olmamal.
Mantka mukarrerdir ki; zihin, melzumdan teba olarak lzma intikal eder ve lzmn lzmna tabi olarak etmez. Etse de, ikinci bir tevecch ve kasd ile eder. Bu ise, gayr- tabidir.
--- sh:(ST:27)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Mesel; hkmn me'haz olan eriat kitablar melzum gibidir. Delili olan Kur'an ise, lzmdr. Muharrik-i vicdan olan kudsiyet, lzmn lzmdr. Cumhurun nazar kitablara temerkz ettiinden, yalnz hayal meyal lzm tahattur eder. Lzmn lzmn, nadiren tasavvur eder. Bu cihetle vicdan lkaydla alr, cmudet peyda eder.
Eer zaruriyat- diniyede dorudan doruya Kur'an gsterilse idi, zihin tabi olarak mevvik-i imtisal ve mkz- vicdan ve lzm- zt olan "kudsiyet"e intikal ederdi. Ve bu suretle kalbe meleke-i hassasiyet gelerek, imann ihtaratna kar asamm kalmazd.
Demek eriat kitablar, birer effaf cam mahiyetinde olmak lzm gelirken, mrur-u zamanla mukallidlerin hatas yznden paslanp, hicab olmulardr. Evet bu kitablar, Kur'ana tefsir olmak lzm iken, bal bana tasnifat hkmne gemilerdir.
Hacat- diniyede cumhurun enzarn dorudan doruya, cazibe-i i'caz ile revnekdar ve kudsiyetle haledar ve daima iman vastasyla vicdan ihtizaza getiren hitab- ezelnin timsali bulunan Kur'ana evirmek tarkledir:
--- sh:(ST:28)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
1- Ya mellifnin bihakkn lyk olduklar derin bir hrmeti, emniyeti tenkid ile krp, o hicab izale etmektir. Bu ise tehlikelidir, insafszlktr, zulmdr.
2- Yahut tedric bir terbiye-i mahsusa ile ktb- eriat effaf birer tefsir suretine evirip, iinde Kur'an gstermektir. Selef-i mtehidnin kitablar gibi; "Muvatta", "Fkh- Ekber" gibi.
Mesel: Bir adam bn-i Hacer'e nazar ettii vakit, Kur'an anlamak ve Kur'ann ne dediini renmek maksadyla nazar etmeli. Yoksa bn-i Hacer'in ne dediini anlamak maksadyla deil. Bu ikinci tark de zamana muhtatr.
3- Yahut cumhurun nazarn, ehl-i tarkatn yapt gibi, o hicabn fevkine kararak stnde Kur'an gsterip, Kur'ann hlis maln yalnz ondan istemek ve bilvasta olan ahkm vastadan aramaktr. Bir lim-i eriatn vaazna nisbeten, bir tarkat eyhinin vaazndaki olan halvet ve cazibiyet bu srdan ne'et eder.
Umr-u mukarreredendir ki; efkr- mmenin bireye verdii mkfat, gsterdii rabet ve tevecch ekseriya o eyin kemaline nisbeten deildir, belki ona derece-i ihtiya nisbetindedir. Bir saatnn bir allmeden ziyade cret almas bunu teyid eder.
--- sh:(ST:29)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Eer cemaat- slmiyenin hacat- zaruriye-i diniyesi bizzt Kur'ana mteveccih olsa idi, o Kitab- Mbin, milyonlarca kitablara taksim olunan rabetten daha edid bir rabete, ihtiya neticesi olan bir tevecche mazhar olur. Ve bu suretle nfus zerinde btn manasyla hkim ve nafiz olurdu. Yalnz tilavetiyle teberrk olunan bir mbarek derecesinde kalmazd.
Bununla beraber zaruriyat- diniyeyi, mesail-i cz'iye-i fer'iye-i hilafiye ile mezcedip, ona tabi gibi klmakta, byk bir hatar vardr. Zira "Musavvibe"nin(*) muhalifi olan "Tahtieci"lerden biri der ki: "Mezhebim haktr, hata ihtimali var. Baka mezheb hatadr, savaba ihtimali var." Halbuki cumhur-u avam, mezhebde imtizac etmi olan zaruriyat, nazariyat- itihadiyeden vazhan temyiz etmediinden, sehven veya vehmen Tahtie'yi filcmle temil edebilir. Bu ise, hatar- azmdir. Bence Tahtieci hubb-u nefisten ne'et eden, inhisar- zihniyet illetiyle ma'luldr. Ve Kur'ann cmiiyetinden ve umum tabakat- beere mul- hitabndan gafletle mes'uldr.
(*): Drt mezheb de haktr. Fruatta hak taaddd eder diyenlere, ilm-i usl stlahnca "Musavvibe" denir.
--- sh:(ST:30)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Hem Tahtiecilik fikri, s'-i zan ve tarafgirlik hissinin menba olduundan, slmda lzm olan tesand- ervah, tevhid-i kulb, tahabb ve teavne byk rahneler amtr. Halbuki hsn- zanla, muhabbet ve vahdetle memuruz.
Bu mes'eleyi yazdktan biraz zaman sonra, bir gece r'yada Cenab- Peygamber Sallallah Aleyhi Vesellem Efendimizi grdm. Bir medresede huzur-u saadette bulunuyordum. Cenab- Peygamber bana Kur'andan ders vereceklerdi. Kur'an getirdikleri srada, Hazret-i Peygamber Sallallah Aleyhi Vesellem Efendimiz, Kur'ana ihtiramen kyam buyurdular. O dakikada u kyamn, mmeti irad iin olduu birden hatrma geldi.
Bilhere bu r'yay, suleha-y mmetten bir zta hikye ettim. u suretle tabir etti: "Bu byk bir iaret ve bearettir ki, Kur'an- Azman lyk olduu mevki-i mually btn cihanda ihraz edecektir."
--- sh:(ST:31)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
h8ž!]4v*;*:@-:*v*ZX["*x*-v*;*h8!:
(*) Tarih bize gsteriyor ki, slm ne derece dine temessk etmi ise terakki etmi, ne vakit dinde za'f gstermi ise tedenni etmitir. Baka dinde bilakis kuvveti zamannda vahet, za'f zamannda temeddn hasl olmutur.
Cumhur-u enbiyann arkta bi'seti, kader-i ezelnin bir remzidir ki, arkn hissiyatna hkim dindir. Bugn lem-i slmdaki tezahrat da gsteriyor ki, lem-i slm uyandracak, u mezelletten kurtaracak yine o histir.
Hem de sabit oldu ki, bu devlet-i slmiyeyi btn ldrc msademata ramen, yine o his muhafaza etmitir. Bu hususta garba nisbetle ayr bir hususiyete mlikiz. Onlara kyas edilemeyiz.
Saltanat ve hilafet gayr- mnfekk, mttehid-i bizzttr. Cihet muhteliftir. Binaenaleyh
(*): Bidayet-i Hrriyette u fikri jntrklere teklif ettim, kabul etmediler. Oniki sene sonra tekrar teklif ettim, kabul ettiler. Lkin meclis feshedildi. imdi lem-i slmn mtemerkiz noktasna tekrar arzediyorum.
--- sh:(ST:32)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
bizim padiahmz, hem sultandr, hem halifedir ve lem-i slmn bayradr.
Saltanat itibariyle otuz milyona nezaret ettii gibi, hilafet itibariyle yz milyonun mabeynindeki rabta-i nuraniyenin ma'kes ve istinadgh ve mededkr olmak gerektir. Saltanat sadaret, hilafeti meihat temsil eder.
Sadaret mhim raya bizzt istinad ediyor, yine kifayet etmiyor. Halbuki byle incelemi ve oalm mnasebat iinde, itihadattaki mdhi fevza, efkr- slmiyedeki teettt, fasid medeniyetin tedahlyle ahlktaki mdhi tedenni ile beraber, Meihat cenah bir ahsn itihadna terkedilmi.
Ferd tesirat- hariciyeye kar daha az mukavimdir. Tesirat- hariciyeye kaplmakla, ok ahkm- diniye feda edildi.
Hem nasl oluyor ki, umrun besateti ve taklid ve teslim cri olduu zamanda, velev ki intizamsz olsun, yine Meihat bir raya, lakal Kadaskerler gibi mhim ahsiyetlere istinad ederdi. imdi i besatetten km, taklid ve ittiba gevemi olduu halde, bir ahs nasl kifayet eder.
Zaman gsterdi ki, hilafeti temsil eden u Meihat- slmiye, yalnz stanbul ve Osmanllara
--- sh:(ST:33)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
mahsus deildir. Umum slma amil bir messese-i celiledir. Bu snk vaziyetle, deil koca lem-i slmn, belki yalnz stanbul'un iradna da kfi gelmiyor. yle ise, bu mevki yle bir vaziyete getirilmelidir ki, lem-i slm ona itimad edebilsin. Hem menba', hem ma'kes vaziyetini alsn. lem-i slma kar vazife-i diniyesini hakkyla fa edebilsin.
Eski zamanda deiliz. Eskiden hkim bir ahs- vhid idi. O hkimin mfts de, onun gibi mnferid bir ahs olabilirdi. Onun fikrini tashih ve ta'dil ederdi. imdi ise, zaman cemaat zamandr. Hkim, ruh-u cemaatten km az mtehassis, sarca, metin bir ahs- manevdir ki, ralar o ruhu temsil eder.
yle bir hkimin mfts de ona mcanis olup, bir ra-y liye-i ilmiyeden tevelld eden bir ahs- manev olmak gerektir. Ta ki, szn ona iittirebilsin. Dine taalluk eden noktalardan, srat- mstakime sevkedebilsin. Yoksa ferd dh de olsa, cemaatin ferd-i manevsine kar sivrisinek kadar kalr. u mhim mevki byle snk kalmakla, slmn ukde-i hayatiyesini tehlikeye maruz brakyor.
--- sh:(ST:34)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Hatt diyebiliriz, imdiki za'f- diyanet ve eair-i slmiyetteki lkaydlk ve itihadattaki fevza, Meihat'n za'fndan ve snk olmasndan meydan almtr. nki haricde bir adam re'yini, ferdiyete istinad eden Meihat'a kar muhafaza edebilir. Fakat byle bir raya istinad eden bir eyhlislm'n sz, en byk bir dhyi de ya itihadndan vazgeirir, ya o itihad ona mnhasr brakr.
Her mstaid endan itihad edebilir. Lkin itihad o vakit dstur-ul amel olur ki, bir nevi icma' veya cumhurun tasdikine iktiran eder. Byle bir eyhlislm manen bu srra mazhar olur. eriat- Garra'da daima icma' ve re'y-i cumhur, medar- fetva olduu gibi, imdi de fevza-i r iin, byle bir faysala lzum-u kat' vardr.
Sadaret, Meihat iki cenahtr. u devlet-i slmiyenin bu iki cenah mtesavi olmazsa ileri gidilmez. Gidilse de, byle bir medeniyet-i faside iin mukaddesatndan insilah eder.
htiya her iin staddr. yle bir raya ihtiya ediddir. Merkez-i hilafette tesis olunmazsa, bizzarure baka bir yerde teekkl edecektir.
--- sh:(ST:35)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Bu rann baz mukaddemat olan cemaat- slmiye tekilat ve evkafn Meihat'a ilhak gibi umrun daha evvel tahakkuku mnasib ise de, batan balansa, sonra mukaddemat ihzar edilse yine maksad hasl olur. Daire-i intihabiyeleri hem mahdud, hem muhtelit olan a'yan ve meb'usann vazife-i resmiyeleri itibariyle bilvasta ve dolaysyla bu ie tesiri olabilir. Halbuki vastasz, dorudan doruya bu vazife-i uzmay deruhde edecek hlis slm bir ra lzmdr.
Bir ey m-vudia-lehinde istihdam edilmezse, atalete urar, matlub eseri gstermez. Binaenaleyh mhim bir maksad iin tesis edilen Dr-l Hikmet-il slmiyeyi, imdiki di bir komisyon derecesinden karp, Meihat'taki devairin resasyla beraber rann aza-y tabiiyesi addetmek ve haricdeki lem-i slmdan, imdilik onbe-yirmi kadar, slmn dinen, ahlken itimadn kazanm mntehab lemasn celbeylemek, bu mes'ele-i uzmann esasn tekil eder.
Vehham olmamalyz. Korkmakla din rvet verilmez. Dinin za'fiyeti bahanesine olan
--- sh:(ST:36)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
mzahref medeniyete lanet. Havf ve za'f, tesirat- hariciyeyi teci' eder. Muhakkak maslahat, mevhum mazarrata feda edilmez.
*s[4xB7!yV7!w8:
* * *
R'yada bir hitabe
Meali ve hatrda kalan elfaz aynendir.
335 senesi eyllnde, dehrin hdisat verdii ye's ile iddetle muzdarib idim. u kesif zulmet iinde bir nur aryordum. Manen r'ya olan yakazada bulamadm. Hakikaten yakaza olan r'ya-y sadkada bir ziya grdm. Tafsilat terk ile, yalnz bana sylettirilmi noktalar kaydedeceim. yle ki:
Bir cum'a gecesinde nevm ile lem-i misale girdim. Biri geldi dedi:
Mukadderat- slm iin teekkl eden bir meclis-i muhteem, seni istiyor.
--- sh:(ST:37)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Gittim grdm ki, mnevver, emsalini dnyada grmediim, selef-i slihnden ve a'sarn meb'uslarndan her asrn meb'uslar iinde bulunur bir meclis grdm. Hicab ettim, kapda durdum. Onlardan bir zt dedi ki:
Ey felket, helket asrnn adam, senin de re'yin var, fikrini beyan et!
Ayakta durup dedim:
Sorun cevab vereyim.
Biri dedi:
Bu malubiyetin neticesi ne olacak, galibiyette ne olurdu?
Dedim:
Musibet err-i mahz olmad iin, bazan saadette felket olduu gibi, felketten dahi saadet kar. Eskiden beri i'la-y kelimetullah ve beka-y istiklaliyet-i slm iin farz- kifaye-i cihad deruhde ile, kendini yek-vcud olan lem-i slma fedaya vazifedar ve hilafete bayrakdar grm olan bu devlet-i slmiyenin felketi, lem-i slmn saadet-i mstakbelesiyle telafi edilecektir.
--- sh:(ST:38)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Zira u musibet, maye-i hayatmz ve b- hayatmz olan uhuvvet-i slmiyenin inkiaf ve ihtizazn hrikulde ta'cil etti. Biz incinir iken, lem-i slm alyor. Avrupa ziyade incitse, baracaktr. ayet lsek, yirmi leceiz, yz dirileceiz. Hrikalar asrndayz. ki- sene mevtten sonra meydanda dirilenler var. Biz malubiyetle bir saadet-i cile-i (yV%@2) muvakkata kaybettik; fakat bir saadet-i cile-i (yV%~) mstemirre bizi bekliyor. Pek cz' ve mtehavvil ve mahdud olan hali, geni istikbal ile mbadele eden kazanr.
Birden meclis tarafndan denildi:
zah et!
Dedim:
Devletler, milletler muharebesi, tabakat- beer muharebesine terk-i mevki ediyor. Zira beer esir olmak istemedii gibi, ecr olmak da istemez. Galib olsa idik, hasmmz ve dmanmz elindeki cereyan- mstebidaneye belki daha edidane kaplacak idik. Halbuki o cereyan hem
--- sh:(ST:39)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
zalimane, hem tabiat- lem-i slma mnaf, hem ehl-i imann ekseriyet-i mutlakasnn menfaatine mbayin, hem mr ksa, paralanmaya namzeddir. Eer ona yapsa idik, lem-i slm ftratna tabiatna muhalif bir yola srkleyecek idik.
u medeniyet-i habise ki, biz ondan yalnz zarar grdk. Ve nazar- eriatta merdud ve seyyiat hasenatna galebe ettiinden; maslahat- beer fetvasyla mensuh ve intibah- beerle mahkm-u inkraz, sefih, mtemerrid, gaddar, manen vahi bir medeniyetin himayesini Asya'da deruhde edecek idik.
Meclisten biri dedi:
Neden eriat u medeniyeti(*) reddeder?
(*): Bizim muradmz medeniyetin mehasini ve beere menfaati bulunan iyilikleridir. Yoksa medeniyetin gnahlar, seyyiatlar deil ki; ahmaklar o seyyiatlar, o sefahetleri mehasin zannedip, taklid edip malmz harab ettiler. Medeniyetin gnahlar iyiliklerine galebe edip seyyiat hasenatna racih gelmekle, beer iki harb-i umum ile iki dehetli tokat yiyip, o gnahkr medeniyeti zr zeber edip yle bir kustu ki, yeryzn kanla bulatrd. nallah istikbaldeki slmiyet'in kuvveti ile medeniyetin mehasini galebe edecek, zemin yzn pisliklerden temizleyecek, sulh-u umumyi de temin edecek.
--- sh:(ST:40)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Dedim:
nki be menf esas zerine teesss etmitir. Nokta-i istinad kuvvettir. O ise e'ni, tecavzdr. Hedef-i kasd, menfaattr. O ise e'ni, tezahmdr. Hayatta dsturu cidaldir. O ise e'ni, tenazu'dur. Kitleler mabeynindeki rabtas, heri yutmakla beslenen unsuriyet ve menf milliyettir. O ise e'ni, byle mdhi tesadmdr. Cazibedar hizmeti, heva ve hevesi teci' ve arzularn tatmin ve metalibini teshildir.
O heva ise e'ni, insaniyeti derece-i melekiyeden dereke-i kelbiyete indirmektir, insann mesh-i manevsine sebeb olmaktr. Bu medenlerden ou, eer ii dna evrilse kurt, ay, ylan, hnzr, maymun postu grlecek gibi hayale gelir.
te onun iin bu medeniyet-i hazra, beerin yzde seksenini meakkate ekavete atm; onunu mmevveh saadete karm, dier onu da beyne-beyne brakm. Saadet odur ki, klle ya eksere saadet ola. Bu ise ekall-i kalilindir.
Nev-i beere rahmet olan Kur'an ancak umumun, lakal ekseriyetin saadetini tazammun
--- sh:(ST:41)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
eden bir medeniyeti kabul eder. Hem serbest hevann tahakkmyle, havaic-i gayr- zaruriye havaic-i zaruriye hkmne gemilerdir.
Bedvette bir adam drt eye muhta iken, medeniyet yz eye muhta ve fakir etmitir. Sa'y masrafa kfi gelmediinden hileye harama sevketmekle, ahlkn esasn u noktadan ifsad etmitir. Cemaate nev'e verdii servet hamete bedel, ferdi ahs fakir, ahlksz etmitir.
Kurn-u lnn mecmu-u vahetini bu medeniyet bir defada kustu!
lem-i slm'n u medeniyete kar istinkf ve souk davranmas ve kabulde zdrab cy- dikkattir. Zira istina ve istiklaliyet hassasyla mmtaz olan eriattaki lah hidayet, Roma felsefesinin dehasyla alanmaz, imtizac etmez, bel' olunmaz, tabi' olmaz.
Bir asldan tev'em olarak ne'et eden eski Roma ve Yunan iki dehalar; su ve ya gibi mrur-u a'sar ve medeniyet ve Hristiyanln temzicine ramen, yine istiklallerini muhafaza, deta tenashle o iki ruh imdi de baka ekillerde yayorlar. Onlar tev'em ve esbab-
--- sh:(ST:42)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
temzic varken imtizac olunmazsa, eriatn ruhu olan nur-u hidayet, o muzlim medeniyetin esas olan Roma dehasyla hibir vakit mezcolunmaz, bel' olunmaz...
Dediler:
eriat- Garra'daki medeniyet nasldr?
Dedim:
eriat- Ahmediye'nin (A.S.M) tazammun ettii ve emrettii medeniyet ise ki, medeniyet-i hazrann inkiandan inkiaf edecektir. Onun menf esaslar yerine msbet esaslar vaz'eder.
te nokta-i istinad, kuvvete bedel haktr ki, e'ni adalet ve tevazndr. Hedef de menfaat yerine fazilettir ki, e'ni muhabbet ve tecazbdr. Cihet-l vahdet de unsuriyet ve milliyet yerine, rabta-i din, vatan, snfdir ki, e'ni samim uhuvvet ve msalemet ve haricin tecavzne kar yalnz tedaf'dr. Hayatta dstur-u cidal yerine dstur-u teavndr ki, e'ni ittihad ve tesanddr. Heva yerine hdadr ki, e'ni insaniyeten terakki ve ruhen tekmldr. Hevay tahdid eder, nefsin
--- sh:(ST:43)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
hevesat- sfliyesinin teshiline bedel, ruhun hissiyat- ulviyesini tatmin eder.
Demek biz malubiyetle ikinci cereyana takldk ki, mazlumlarn ve cumhurun cereyandr. Bakalarndan yzde seksen fakir ve mazlumsa; slmdan doksan, belki doksanbetir.
lem-i slm u ikinci cereyana kar lkayd veya muarz kalmakla, hem istinadsz hem btn emeini heder hem onun istilasyla istihaleye maruz kalmaktan ise, klane davranp onu slm bir tarza evirip kendine hdim klmaktr. Zira dmann dman, dman kaldka dosttur. Naslki dmann dostu, dost kaldka dmandr.
u iki cereyan birbirine zd, hedefleri zd, menfaatleri zd olduundan; birincisi dese "l!", dieri diyecek "Diril!". Birinin menfaat, zarar - ihtilaf - tedenni - za'f - uyumamz istilzam ettii gibi; tekinin menfaat dahi, kuvvetimizi - ittihadmz bizzarure iktiza eder.
ark husumeti, slm inkiafn bouyor idi; zil oldu ve olmal. Garb husumeti, slm'n ittihadna, uhuvvetin inkiafna en messir sebebdir, bki kalmal.
Birden o meclisten tasdik emareleri tezahr etti.
--- sh:(ST:44)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Dediler:
Evet midvar olunuz, u istikbal inklab iinde en yksek gr sad, slmn sads olacaktr!..
Tekrar biri sordu:
Musibet cinayetin neticesi, mkfatn mukaddemesidir. Hangi fiiliniz ile kadere fetva verdirdiniz ki, u musibetle hkmetti. Musibet-i mme, ekseriyetin hatasna terettb eder. Hazrda mkfatnz nedir?
Dedim:
Mukaddemesi, mhim erkn- slmiyedeki ihmalimizdir: Salt, savm, zekat. Zira yirmidrt saattan yalnz bir saat, be namaz iin Hlk Tel bizden istedi. Tenbellik ettik. Be sene yirmidrt saat talim, meakkat, tahrik ile bir nevi namaz kldrd. Hem senede yalnz bir ay oru iin nefsimizden istedi. Nefsimize acdk. Keffareten be sene oru tutturdu. On'dan, krktan yalnz biri, ihsan ettii maldan zekat
--- sh:(ST:45)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Mkfat- hazramz ise; fsk, gnahkr bir milletten humsu olan drt milyonu velayet derecesine kard; gazilik, ehadetlik verdi. Mterek hatadan ne'et eden mterek musibet, mazi gnahn sildi.
Yine biri dedi:
Bir mir, hata ile felkete atm ise?
Dedim:
Musibetzede mkfat ister. Ya mir-i hatadarn hasenat verilecektir (o ise hi hkmnde) veya hazine-i gayb verecektir. Hazine-i gaybda byle ilerdeki mkfat ise, derece-i ehadet ve gaziliktir.
Baktm meclis istihsan etti. Heyecanmdan uyandm. Terli, elpene yatakta oturmu kendimi buldum. Gece byle geti.
Ayn gn pr-mid, baka ve dnyev bir meclise gittim. Dnyevler dediler:
Neden geldin geleli siyasete karmyorsun?
Dedim: ^,@[,7!:@O[L7!w8yV7@"*)x*2!
--- sh:(ST:46)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Evet stanbul siyaseti spanyol gibi bir hastalktr. Fikri hezeyanlatrr. Biz mteharrik-i bizzt deiliz. Bilvasta mteharrikiz. Avrupa flyor, biz burada oynuyoruz. O tenvim ile telkin eder. Biz kendimizden hayal edip, esammane tahribimizde eser-i telkini icra ederiz. Mademki menba' Avrupa'dadr. Gelen cereyan, ya menf veya msbettir. Menfye kaplan, harf gibi h[3jS9]4]XQ8]V2ī(yahud y,S9]4]XQ8]V2*G<žtarif edilir. Demek btn harekt, bizzt haric hesabna geer. nki iradesi hkmszdr. Huls-u niyeti faide vermez. Bahusus menf iki cihet-i za'fla, haric cereyann kuvvetine bir let-i laya'kl olur.
--- sh:(ST:47)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Dier msbet cereyan ise ki, dhilden muvafk eklini giyer. sim gibi, y,S9]4]XQ8]V2ī(dir. Hareketi kendinedir. Teba haricedir. Lzm- mezheb mezheb olmadndan, belki muahez deil. Bahusus iki cihetle kuvveti, haric cereyann msbet ve za'fna inzimam etse, harici kendine let-i lye'ur edebilir.
Dediler:
Dinsizlii grmyorsun, meydan alyor. Din namna meydana kmak lzm.
Evet lzmdr. Fakat kat' bir art ile ki, muharriki ak- slmiyet ve hamiyet-i diniye olmal. Eer muharrik veya mreccih, siyasetilik veya tarafgirlik ise, tehlikedir. Birincisi hata da etse, belki ma'fuvdur. kincisi isabet de etse, mes'uldr.
Denildi:
Nasl anlarz?
--- sh:(ST:48)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Dedim:
Kim fsk siyasetdan, mtedeyyin muhalifine, s'-i zan bahaneleriyle tercih etse, muharriki siyasetiliktir. Hem umumun mal- mukaddesi olan dini, inhisar zihniyetiyle kendi meslekdalarna daha ziyade has gstermekle, kav bir ekseriyette dine aleyhdarlk meyli uyandrmakla nazardan drmek ise, muharriki tarafgirliktir.
Mesel: ki adam drler. Biri, zaf deceini hissederken, elindeki Kur'an' kavye uzatmakla himayesini davet edip, kav bir ele vermek lzmdr. T beraber amura dmesin. Kur'an'a muhabbetini, hrmetini gstersin. Kur'an', Kur'an olduu iin sevsin. Eer kavnin karsna siper etse, himayet damarn tahrik etmeye bedel, hiddetini celbeder. Kur'an' kav bir hdimden mahrum brakmakla, zaf bir elde beraber yere derse o, Kur'an' kendi nefsi iin sever demektir.
Evet dine imale etmek ve iltizama tevik etmek ve vazife-i diniyelerini ihtar etmekle dine hizmet olur. Yoksa dinsizsiniz dese, onlar tecavze sevketmektir. Din dhilde menf tarzda
--- sh:(ST:49)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
istimal edilmez. Otuz sene halife olan bir zt, menf siyaset namna istifade edildi zannyla, eriata gelen tecavz grdnz. Acaba imdiki menf siyasetilerin fetvalarndan istifade edecek kimdir, bilir misin? Bence slmn en edid hasmdr ki, hanerini slmn cierine saplamtr.
Dediler:
ttihad'a edid bir muarz idin. Neden imdi skt ediyorsun?
Dedim:
Dmanlarn onlara iddet-i hcumundan. Dmann hedef-i hcumu, onlarn hasenesi olan azm sebattr ve slmiyet dmanna vasta-i tesmim olmaktan feragatdr.
Bence yol ikidir: Mizann iki kefesi gibi; birinin hffeti, tekinin skletine geer. Ben tokadm, Antrik ile beraber Enver'e, Venizelos ile beraber Said Hilmi'ye vurmam. Nazarmda, vuran da sefildir.
Dediler:
Frkaclk lzm- merutiyettir.
Dedim:
Bizdekilerde hutut-u efkr, telaki iin mtemayilen imtidada bedel, mnharifen gittiinden
--- sh:(ST:50)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
nokta-i telaki vatanda, belki krede grlmyor. Vcud, adem gibi; birinin vcudu tekinin ademini ister.
nad bazan mfrit frka mutaassblara, dalal ve btl iltizam ettirir. eytan birisine yardm etse, melek der, rahmet okutur. tekinde melek grse, libasn deitirmitir der, lanet eder. S'-i zan ve hsn- zan nazaryla drbnin iki taraf gibi leh aleyhdar, vh emareyi brhan, brhan vh emare grr.
te u zulmdr, x*VP7@,9ž!Ŗ!srrn gsterir. Zira hayvann aksine olarak kuv ve meyilleri ftraten tahdid edilmemi, meyl-i zulm hadsizdir. Lsiyyema enenin ekal-i habisesi olan hodgamlk, hodfikirlik, hodbinlik, hodendilik, gurur ve inad o meyle inzimam etse, yle ekber-l kebairi icad eder ki, daha beer ona isim bulmam. Cehennem'in lzumuna delil olduu gibi, cezas da yalnz Cehennem olabilir.
Mesel: Birisinin bir sfatndan darlsa, mecma-i evsaf- masume olan ahsna, hatt
--- sh:(ST:51)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
ehibbasna, hatt meslekdana zulmn temil eder, h'*!*+:?*+!:**i#ž:ya kar temerrd eder.
Mesel: Muhteris bir intikam veya mntakim bir hilafyla bir kerre demi: slm malub olacak, kalbi paralanacak. Srf o mra ruhtan gelen, yalanc fikirden kan me'um szn doru gstermek iin; slm malubiyetini, slm perianiyetini arzu eder, alklar, hasmn darbesinden mtelezziz olur. te u alk ve gaddar telezzzdr ki, mecruh slm' mkil mevkide brakm. Zira hanerini slmn cierine saplam olan hasm, "skt et" demiyor. "Alkla, mtelezziz ol, beni sev" diyor, onlar misal gsteriyor.
te size dehetli bir gnah ve zulm ki, ancak hairdeki mizan tartabilir. @Z[V2j5:
Denildi:
--- sh:(ST:52)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Malubiyet malmdu, biz bilirdik, bilerek bizi belaya attlar.
Dedim:
Acaba Hindenburg gibi dehetli insanlar nazarna nazar kalm olan gaye-i harb, sizin gibi acemlere nasl malm ve bedih olabilir. Acaba fikir dediiniz ey, (El'iyaz billah) arzu olmasn. Bazan zalimane intikam- ahs, arzuya fikir suretini giydirir.
Yahu pis bir amura dmsnz, misk-i anber diye yznze gznze bulatrmaa ne mana var?
te misallerin mnevver gece meclisinde ve dnyevlerin muzlim gndz mahfelinde akldan akma deil, kalbde kan beyanatm. ster isen kabul et, ister isen etme, anlamak artyla. (ster al g-u kabul cne, ister hiddet et.)
R'yann Zeyli
R'ya hacda skt etti. nki haccn ve ondaki hikmetin ihmali, musibeti deil, gazab ve kahr celbetti. Cezas da keffaret-z znub deil, kessaret-z znub oldu. Haccn bahusus
--- sh:(ST:53)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
tearfle tevhid-i efkr, teavnle terik-i mesayi tazammun eden iindeki siyaset-i liye-i slmiye ve maslahat- vsia-i itimaiyenin ihmalidir ki, dmana milyonlarla slm, slm aleyhinde istihdama zemin ihzar etti.
te Hind, dman zannederek, halbuki pederini ldrm, banda oturmu baryor.
te Tatar, Kafkas, ldrlmesine yardm ettii ahs bare vlideleri olduunu "ba'de harab-il Basra" anlyor. Ayak ucunda alyorlar.
te Arab, yanllkla kahraman kardeini ldrp, hayretinden alamay da bilmiyor.
te Afrika, biraderini tanmyarak ldrd, imdi vaveyl ediyor.
te lem-i slm, bayraktar olunu gafletle bilmiyerek ldrmesine yardm etti, vlide gibi salarn ekip h u fizar ediyor.
--- sh:(ST:54)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Milyonlarla ehl-i slm, hayr- mahz olan sefer-i hacca edd-i rahl etmek yerine, err-i mahz olan dman bayra altnda dnyada uzun seyahatler ettirildi. !:*hAB2@4
* * *
UL*W7!*uZ,*#t7H6!*x*PEW7!* d[A*#!*:*hN7!Ŗ!@W6
Korkaklkta darb- mesel hkmnde olan tavuk, ocuklar yannda iken efkat-i cinsiyesiyle camua saldrr. te dehetli bir cesaret.
Hem darb- mesel olmu, kei, kurttan havf, (zdrar) vaktinde mukavemete inklab eder, boynuzuyla kurdun karnn deldii vaki'dir. te hrika bir ecaat.
Ftr meyelan, mukavemetszdur. Bir avu su, kaln bir demir glle iinde atlsa, kta soua braklsa, meyl-i inbisat demiri paralar.
--- sh:(ST:55)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Evet efkatli tavuk cesareti, hamiyetli kei zdrar ecaat gibi ftr bir heyecan, demir gllede su gibi zulmn brudetli husumet-i kfiranesine maruz kaldka hereyi paralar. (Rus mojikleri buna ahiddir.)
Bununla beraber imann mahiyetindeki hrikulde ehamet, izzet-i slmiyenin tabiatndaki lempesend ecaat, uhuvvet-i slmiyenin intibahyla her vakit mu'cizeleri gsterebilir.
Bir gn olur elbette doar ems-i hakikat
Hi byle mebbed mi kalr zulmet-i lem.
BRKA VECZELER
Hevesat- nefsaniye ile erkeklerin karlamas, karlarn hayszlkla erkeklemesine sebebdir.
* * *
Merak, ilmin hocasdr.
* * *
htiya, medeniyetin staddr.
* * *
Sknt, sefahetin muallimidir.
--- sh:(ST:56)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Acz, muhalefetin meneidir.
* * *
Za'f, gururun madenidir.
* * *
Sgar- nefs, tekebbrn menbadr.
* * *
Tenasb, tesandn esasdr.
* * *
Temasl, tezadn sebebidir.
* * *
Msavatsz adalet, adalet deildir.
* * *
Gayr- meru muhabbetin akibeti, mkfat, mahbubun gaddarane adavetidir. (*)
(*): Avrupa'ya muhabbetimiz gibi.
--- sh:(ST:57)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Bundan yedi sene evvel bir risaleme yazdm bir
Zeyldir
v[&h7!wW&h7!yV7!vK"
@NQ"v*U*NQ"`BR<ž:@ 5H7!yV7*GWE7!
v*ZUV;!x*Z4*@X7!tV;*@X7!tV; @5w8ԫ@5H7!GWE*8]V2*?M7!:
u zamann meden engizisyonu mdhi bir vesile ile, baz ezhan telkh ile, bir ksm nmeru evldn vcuda getirip, slmiyet'e kar kinini ve hiss-i intikamn icra eder. Diyanetsizlie veya lbalilie veya Hristiyanla temayle veya slmiyet'ten bhe ile soutmaya bir kap amak ister.
te o desise udur: "Ey Mslman bak, nerede bir mslim varsa binnisbe fakir, gafil, bedevidir. Nerede Hristiyan varsa, bir derece meden, mtenebbih, ehl-i servettir. Demek.... il hir."
Ben de derim ki:
Ey Mslman! Biri madd, biri manev Avrupa rchannn iki sebebinin u netice-i mdhiiyle o neticenin tesir-i muharribanesine kar, mevcudiyetimizin hmisi olan slmiyet'ten
--- sh:(ST:58)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
elini gevetme. Drt el ile sarl, yoksa mahvolursun.
Evet biz aaya iniyoruz, onlar yukarya kyor. Bunun iki sebebi vardr. Biri madd, biri manevdir.
Birinci Sebeb: Umum Hristiyann kilisesi ve maden-i hayat olan Avrupa'nn vaziyet-i ftriyesidir. Zira dardr, gzeldir, demir madenidir, girintili kntldr. Deniz ve enhar barsaklardr, briddir.
Evet Avrupa, kre-i zeminin hums-i r iken, nev-i beerin bir rub'unu letafet-i ftriyesi ile kendine ekmi. Hikmeten sabittir ki; efrad- kesrenin itima, ihtiyacat intac eder. Grenek gibi ok esbab ile tekessr eden hacat, zeminin kuvve-i nbitesine skmaz.
te u noktadan ihtiya san'ata ve merak ilme ve sknt vesait-i sefahete hocalk edip talime balarlar.
Evet fikr-i san'at, meyl-i marifet, kesretten kar. Avrupa'nn darl ve deniz ve enhar olan vesait-i tabiiye-i mnakale iinde dolamas sebebiyle; tearf ticareti, teavn itirak-i mesayi intac ettikleri gibi, temas dahi telahuk-u
--- sh:(ST:59)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
efkr, rekabet de msabakat tevlid ederler. Ve btn sanayiin maderi olan demir madeni kesretle iinde bulunduundan, o demir, medeniyetlerine yle bir silh- kuvvet vermitir ki, dnyann btn enkaz- medeniyetlerini gasb ve garat edip, gayet ar bast, mizan- zeminin mvazenesini bozdu.
Hem de hereyi ge almak, ge brakmak anndan olan brudet-i mu'tedilane, sa'ylerine sebat ve metanet verip, medeniyetlerini idame etmitir. Hem de ilme istinad ile devletlerinin teekkl, mtekabil kuvvetlerinin tesadm, gaddarane istibdadlarnn iz'acat, engizisyonane taassublarnn aks-l amel yapan tazyikat, mtevaz unsurlarnn rekabetle msabakat, Avrupallarn istidadlarn inkiaf ettirip, mezaya ve fikr-i milliyeti uyandrd.
kinci Sebeb: Nokta-i istinaddr. Evet herbir Hristiyan ban kaldrp, mteselsil ve mtedhil maksadlarn birine el atsa arkasna bakar ki; istinad edecek, kuvve-i manevsine daima imdad edip hayat verecek gayet kav bir nokta-i istinad grr. Hatt en ar ve en byk ilere kar mbarezeye kendinde kuvvet bulur.
--- sh:(ST:60)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
te o nokta-i istinad her taraftan ellerini uzatan dindalarnn uruk-u hayatna kuvvet vermeye ve slmlarn en can alacak damarlarn kesmeye her vakit amade ve dessas, meden engizisyon taassubu ile, maddiyyunun dinsizlii ile yorulmu ve medeniyetlerinin galebesi ile mest-i gurur olmu bir msellah kitlenin klas veya byk bir kilisesi olan Avrupa'nn medeniyetidir.
Grlmyor mu ki, en hrriyetperver maskesini takan, (.G.) elini uzatp aryor. Nerede hristiyan bulsa, hayat veriyor. te Habe, Sudan. te Tayyar, Artui. te Lbnan, Huran. te Mal Sur ve Arnavut. te Krd ve Ermeni, Trk ve Rum il hir.
Elhasl: Onlar canlandran emeldir ve bizi ldren yeistir. Mehurdur ki, biri demi: "Eer bir nokta-i istinad bulsam, kre-i zemini yerinden oynatrm." Bu faraziyede acaib bir nokta vardr. Demek bu kck insan, nokta-i istinad bulsa, kre gibi byk ileri evirebilir.
Ey ehl-i slm! te kre-i zemin gibi ar ve lem-i slmiyet'e km olan mesaib ve devahye kar nokta-i istinadmz: Muhabbet
--- sh:(ST:61)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
ile ittihad, marifet ile imtizac- efkr, uhuvvet ile teavn emreden nokta-i slmiyettir.
Bak lem-i slmn u byk dairenin nokta-i uzmasndan tut, ta en kk dairenin -mesel medrese talebelerinin- bir ukde-i hayatiyesi vardr. Heyet-i itimaiyenin efrad ve revabt birbirine istinad gibi, o ukdeler dahi birbirine merbut, mteselsilen o nokta-i uzmaya msteniddir. Demek btn o ukde-i hayatiyelerini -bomak deil-, belki tenebbh ve nevnema vermekle slm tenebbh edip, terakkiye balayabilir.
Yoksa biri Avrupa'nn mehasinini mesavimizle ve telahuk-u efkrnn semerat, bizim bir ahsn semere-i sa'yi ile, insafszca, aldatc cerbeze ile mvazene etmekle, (*) Avrupa'ya edid bir meftuniyet ve milletine kar amk bir nefret hissiyle, kendini Avrupa'nn veled-i nmeruu gsterdii gibi, fikr-i ihtilal ve meyl-i tahrib ve aldatc cerbezenin neticesi olan hicv-i siyane, mfteriyane, namusikenane ile kendi firavuniyetini
(*): Hristiyanln mal olmayan medeniyeti ona mal etmek, slmiyet'in dman olan tedenniyi ona dost gstermek, felein ters dnmesine delildir.
--- sh:(ST:62)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
ve zmnen medih ve gururiyetini ve bilmedii halde slm'a dmanln gstermekle beraber; firavuniyet, enaniyet, gurur hkm ile milletine kar er'an, aklen, hikmeten mkellef olduu hiss-i efkat yerine hiss-i tahkir, meyl-i incizab yerine meyl-i nefret, meyelan- muhabbet yerine irade-i istihfaf, temayl- ihtiram yerine meyelan- techil, arzu-yu merhamet yerine arzu-yu taazzum, seciye-i fedakr yerine temayl-i infirad ikame edip; hamiyetsizliini, aslszln gsterdiinden nazar- hakikatta yle bir cani ve menfur olur ki, mesel birisi Paris'te sefahet leminde bir lfte madamn kametinde istihsan ettii bir libas, cmide muhterem bir hocaya giydirmeye almak gibi bir hareket-i ahmakane ve caniyanede bulunur. Zira hamiyet ise; muhabbet, hrmet, merhametin netice-i zaruriyesidir. Onsuz olmaz ve ill yalandr, sahtekrlktr. Nefret, hamiyetin zdddr.
Mutaassblara hcum eden Avrupa'nn kselisleri herbiri yz mutaassb kadar meslek-i sakminde mutaassbdr. Bunlardan birisi ekspir medhinde ettii ifrat, ayet bir hoca o ifrat eyh-i Geylan (K.S) medhinde etse idi, tekfir olunacakt.
--- sh:(ST:63)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Heyhat! Bunlarn neresinde millete muhabbet ve millet iin hamiyet?!.
Esefa! Heyet-i itimaiyeyi faaliyet ve harekete gtren ok ukde-i hayatiyelerden, bizde inkiafa balayan yalnz fikr-i edebiyat, bahusus irane, mfritane, edebikenane, hodpesendane olan fikr-i hiciv ve arzu-yu tahkirdir.
@NQ"v*U*NQ"`BR<ž:
Te'dib-i hakikye kar edebsizliktir ki, birbirine saldryor. Fakat millete ve slmiyet'e kar olan ta'rizat- zmniyelerini o kselislerin yzlerine arpmakla beraber, onlar birbirine kar dinsizcesine hiciv ve terzilleri ise, kimbilir belki mstehaktrlar dnp, deyip gemek ile iktifa ederiz.
Ben zannederim ki, bu milletin perianiyetine fazla cehaletten ziyade, nur-u kalb ile mterafk olmayan fazla zekvet-i betra tesir etmitir. Bence en mdhi maraz asabiliktir. Zira hereyi haddinden geirmekle, aks-l amel yaptrr.
Ey birader, lem-i hristiyann rchanna sebebiyet veren ihtiyarlam olan esbaba tekabl
--- sh:(ST:64)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
edecek, gen, din esbab bizde inkiafa balamtr. Baka kitabda tafsil etmiim. Bir hikye: (*)
Bundan on sene evvel Tiflis'e gittim. eyh San'an tepesine ktm, dikkatle temaa ediyordum. Bir Rus yanma geldi. Dedi:
Niye byle dikkat ediyorsun?
Dedim:
Medresemin plnn yapyorum.
Dedi:
Nerelisin?
Bitlis'liyim dedim.
Dedi:
Bu Tiflis'tir.
Dedim:
Bitlis, Tiflis birbirinin kardeidir.
Dedi:
Ne demek?
Dedim:
Asya'da, lem-i slm'da nur, birbiri arkas sra inkiafa balyor, sizde birbiri stnde zulmet inkiafa balayacaktr. u perde-i
(*): Bu kitabn birinci tab'ndan yedi sene gemitir. Demek on sene evvel, yani rumi 1326 senesinde.
--- sh:(ST:65)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
mstebidane yrtlacak, takalls edecek, ben de gelip burada medresemi yapacam.
Dedi:
Heyhat! aarm senin midine.
Dedim:
Ben de aarm senin aklna. Bu kn devamna ihtimal verebilir misin? Her kn bir bahar, her gecenin bir nehar vardr.
Dedi:
slm para para olmu.
Dedim:
Tahsile gitmiler. te Hindistan, slm'n mstaid bir veledidir, ngiliz mekteb-i idadisinde alyor. Msr, slm'n zeki bir mahdumudur, ngiliz mekteb-i mlkiyesinden ders alyor. Kafkas ve Trkistan, slm'n iki bahadr oullardr, Rus mekteb-i harbiyesinde talim alyor, il hir.
Yahu u asilzade evld, ehadetnamelerini aldktan sonra, herbiri bir kt'a bana geecek, muhteem dil pederleri olan slmiyet'in bayran, fk- kemaltta temevvc ettirmekle, kader-i ezelnin nazarnda felein inadna, nev'-i beerdeki hikmet-i ezeliyenin srrn iln edecektir. te hikyemin yars bu kadar.
--- sh:(ST:66)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Neme lzm ve nefs nefs dediren halet-i ruhiyeyi, bir temsil ile beyan edeceim:
Felekzede, perian(*) fakat asil bir airetten bir cesur adam ile; talii yaver, felei msaid, dier bir airetten bir korkak ile bir yerde rastgelirler. Mfahere, mnazara balar.
Evvelki adam ban kaldrr, airetinin zelil olduunu grr, izzet-i nefsine yediremez. Ban indirir, nefsine bakar, bir derece ar grr. Eyvah! O vakit "Neme lzm, ite ben, ite ef'alim" gibi ahsiyatla yaralanm gururu feryada balar. Veyahut o airetten ekilip veya aslszlk gsterip, baka airete intisab eder.
kinci adam ban kaldrdka airetinin mefahiri gzn kamatrr, hiss-i gururunu kabartr, nefsine bakar gevek grr. te o vakit, hiss-i fedakr fikr-i milliyet uyanr; "Airetime kurban olaym" der.
Eer bu temsilin remzini anladnsa, u msabaka ve mcadele meydan olan bu cihan- ibrette, bir mslim -mesel- bir hristiyan
(*): Demekh4@U7!*}X%w8Y*W7!*wD,@[9G7! mecaz deilmi.
--- sh:(ST:67)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
veya bir Krd, bir Rum ile manen hissiyatlar mbareze-i hamiyette mukabele ve mvazene ile tezahr etse, temsilin srrn greceksin. Lkin u tefavt, herkesin zannettii gibi deildir. Belki zahirperestlik ve sathlik ve galat- histen gelmitir.
Ey Mslman!
Aldanma! Ban indirme! Paslanm bhemta bir elmas, daima mcella cama mreccahtr. Zahiren olan slmiyetin za'f, u medeniyet-i hazrann, baka dinin hesabna hizmet etmesidir. Halbuki u medeniyet suretini deitirmesi zaman hull etmitir. Suret deiirse, kaziye bilakis olur. Nasl imdiye kadar bidayetinde sylenildii gibi, nerede mslman varsa hristiyana nisbeten bedevi, medeniyete kar mstenkif ve souk davranr ve kabulnde zdrab eker, suret deise bakalar.
`<h5~u*6* !h,*<h,*Q7!p8Ŗ!
SAD NURS (R.H.)
--- sh:(ST:68)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
--- sh:(ST:69)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Tulat
Mellifi
Bedizzaman Said Nurs
--- sh:(ST:70)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
fade
Telepati nev'inden, ruhumla iddet-i alkas olan bir ahs- mehul, muhtelif ve birbirinden uzak mevzulara dair; birdenbire kibrit yakmak gibi, seri sualler soruyor. Ratb ve ybis karyor.
ntihab kariin arzusuna tabidir.
--- sh:(ST:71)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
v[&I7!wW&I7!yV7!vK"
!:*hA.!:ղv*U*E<*`;H#:!x*VL SB4!x*2+@X#ž:@5H7!y V7*GWE7!
S: lem-i slm lemasnn ortasndaki mdhi ihtilafata ne dersin ve re'yin nedir?
C: Evvel*) lem-i slma gayr- muntazam veya intizam bozulmu bir meclis-i meb'usan ve encmen-i ra nazaryla bakyorum. eriattan iitiyoruz ki: Re'y-i cumhur budur, fetva bunun zerinedir. te u, bu meclisteki re'y, ekseriyetin naziresidir. Re'y-i cumhurdan mada olan akval, eer hakikat ve mazdan hl ve bo olmazsa istidadatn re'ylerine braklr. Ta herbir istidad, terbiyesine mnasib grdn intihab etsin.
(*): Bir zaman byle demitim.
--- sh:(ST:72)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Lkin burada iki nokta-i mhimme vardr:
Birincisi: u istidadn meyelan ile intihab olunan ve bir derece hakikat tazammun eden ve ekalliyette kalan kavl, nefs-l emirde mukayyed ve o istidad ile mahsus olduu halde, sahibi ihmal edip mutlak brakt. Etba iltizam edip tamim etti. Mukallidleri taassub edip, o kavlin hfz iin muhaliflerin red ve hedmine altlar. u noktadan msademe, magabe, cerh ve red o derece meydan ald ki; ayaklar altndan kan toz ve azlarndan feveran eden duman ve lisanlarndan pskren berkler, imekli ve bazan rahmetli bir bulut, ems-i slmiyet'in tecellisine bir hicab tekil etmitir. Lkin ziya-i emsten tefeyyz etmesine istidad baheden rahmetli bulut derecesinde kalmad. Yamuru vermedii gibi, ziyay dahi men'etmektedir.
kinci Nokta: Ekalliyette kalan kavl, eer iindeki hakikat ve maz, onu intihab eden istidadlardaki heves ve heva ve mevrus yineye ve mizacna galebe almazsa, o kavl bir hatar-
--- sh:(ST:73)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
azmde kalr. Zira istidad onunla insiba edip onun muktezasna inklab etmek lzm iken; o, onu kendine evirir ve telkh eder, kendi emrine msahhar eder. te u noktadan hda hevaya tahavvl ve mezheb mizacdan teerrb eder. Ar su ier bal aktr, ylan su ier zehir dker.
Fakat kaviyyen mid ederim ki, kinatta u meclis-i l, u meczub sergerdan kre ehrinde millet-i insaniyede ve dem kavminde lema-i slm lemi, bir meclis-i meb'usan- mukaddese hkmne geecektir. Selef ve halef asrlar stnden birbirine bakp mabeyinlerinden bir encmen-i ra tekil edeceklerdir.
S- Nasraniyet, slmiyetin inkiafna bundan sonra mani' olmayacak mdr?
C- Nasraniyet ya intifa veya stfa ile terk-i silh edecektir. Zira birka defa yrtld, protestanla geldi. Protestanlk da yrtld, tevhide yaklat; tekrar yrtlmaya hazrlanyor.
--- sh:(ST:74)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Ya intifa bulup snecek veyahut dorudan doruya hakik Hristiyanln esasna cmi' olan hakaik-i slmiyeyi karsnda grecektir.
Beer dinsiz olamaz!
te bu srr- azme, Hazret-i Peygamber (A.S.M.) iaret etmitir ki: Hazret-i sa gelecek, mmetimden olacak; ayn eriatmla amel edecektir.
* * *
Saniyen:
Sebeb-i ihtilaf- muzr: Bu haktr dsturu yerine; yalnz hak budur ve en gzeli budur hkm yerine, gzeli budur hkm ikame edilmitir. (yV7!]4`*E7!) esas- merhametkr yerine (yV7!]4*mR*A7!) ikame edilmitir. Kendi mesleinin muhabbeti yerine, baka meslekten nefret, harektnda hkim klnmtr. Hakikata muhabbet yerine, ene tarafgirlii mdahale etmitir. Vesail ve delail, makasd ve gayat yerine ikame edilmitir.
--- sh:(ST:75)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Halbuki fasid bir delil ile, hak bir netice zihinde ikame edilir. Btl bir vesile ile hak bir gaye, fikirde tesbit edilir. Madem gaye ve maksad haktr; delil ve vesilelerdeki fesad, byle inikak- kulba sebebiyet vermemeli.
* * *
Salisen:
Sebeb-i ihtilaf, hkim-i zalim olan cerbezedir. Fikr-i tenkid ve bedbnlie istinad eden cerbeze, daima zalimdir.
S- O sail-i mehul, tekrar der: Cerbeze nedir?
C- (*) Mteferrik byk ilerde, yalnz kusurlar grmek cerbezeliktir; aldanr ve aldatr. Cerbezenin e'ni, bir seyyieyi snbllendirerek hasenata galib etmektir (**).
Mesel: Bir airetin herbir ferdi, bir gnde att balgam, cerbeze ile vehmen tayy- mekn ederek birden bir ahsta o muhassal temsil edip baka efrad ona kyas ederek, o nazar ile baksa..
(*): Bir zaman airetlere byle cevab vermitim.
(**): irkin emirler, irkin eylerle tasvir edilir. Gelecek temsillerde kusura bakma.
--- sh:(ST:76)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Veyahut bir sene zarfnda birisinden gelen rayiha-i keriheyi, cerbeze ile tayy- zaman ederek, bir dakika-i vhidede, o ahs- hazrda sudrunu tasavvur etse; acaba evvelki adam ne derece mstakzer, ikinci adam ne derece mteaffin.. hatt hayal gzn kapasa, vehim dahi burnunu tutsa maaralarndan kasalar, akl onlar tevbih etmee hakk olmayacaktr.
te u cerbezenin tavr- acibi; zaman ve meknda mteferrik eyleri toplar, bir yapar. O siyah perde ile hereyi temaa eder.
Hakikaten cerbeze, enva'iyle garaibin makinesidir.
Grlmyor mu ki, cerbeze-ld bir kn nazarnda, umum kinat, birbirine muhabbet ile mncezib, rakkasane hareket edip glyor... Veyahut ocuunun vefatyla matem tutan bir vlidenin cerbeze-ld me'yusiyeti nazarnda, umum kinat hzn-engizane alayor.
Herkes, istedii ve haline mnasib grd meyveyi koparr.
Bu makamda size bir temsil: Mesel: Sizden yorulmu yolcu bir adam, yalnz bir saat
--- sh:(ST:77)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
tenezzh etmek zere, gayet mzeyyen ve mzehher bir baheye girse (nekaisten mberra olmak, cinan- Cennet'in mahsusatndan ve her kemale bir noksan kartrmak, u lem-i kevn fesadn mukteziyatndan olmakla) u bahenin mteferrik kelerinde baz pis ve murdar eyler bulunduu iin, inhiraf- mizac sevki ve emri ile, yalnz o taaffnat taharri ve o murdar eylere idame-i nazar eder. Gya onda yalnz o var. Hlyann hkmyle fena hayal tevess' ederek, o bostan bir selhhane ve mezbele suretinde gsterdiinden midesi bulanr ve istifra eder, kemal-i nefretle kaar.
Acaba, beerin lezzet-i hayatn gussedar eden byle bir hayale, hikmet ve maslahat ry-i rza gsterebilecek midir?
Gzel gren, gzel dnr. Gzel dnen, hayatndan lezzet alr.
* * *
S- Herkes, zaman ve dehirden ikayet ediyor. Acaba Sni'-i Zlcelal'in san'at- bediine itiraz kmaz m?
C- Hyr, asl. Belki manas udur: Gya ikayeti der ki; istediim emir ve arzu
--- sh:(ST:78)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
ettiim ey ve teehhi ettiim hal; hikmet-i ezeliyenin dsturuyla tanzim olunan lemin mahiyeti mstaid deil ve inayet-i ezeliyenin pergeliyle nakolunan felein kanunu msaid deil ve meiet-i ezeliyenin matbaasnda tab' olunan zamann tabiat muvafk deil ve mesalih-i umumiyeyi tesis eden hikmet-i lah raz deildir ki, u lem-i imkn, Feyyaz- Mutlak'n yed-i kudretinden u uklmzn hendesesiyle ve tehevvsmz itihasyla istediimiz semerat koparsn. Verse de tutamaz, dse de kaldramaz.
Evet bir ahsn tehevvs iin, byk bir daire-i muhita, hareket-i mhimmesinden durdurulmaz.
Elhasl: Cerbeze bir hkimdir. Yalnz seyyiat tarafn konuturmamal, onun hasm olan hasenat da dinlemeli. Sonra mvazene edip, mizan- hairdeki hkm- dilane gibi, racih gelene muhabbetle hak vermelidir.
S- Efkr- hazrada cerbeze nasl bir tesir etmitir?
C- Bak, o seyyiedir ki, Ararat Da kadar bize zulm ve tahkir eden ecnebi bir devleti,
--- sh:(ST:79)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
ne safsatal bahanelerle, bilmem hangi tarihte Krm'da bize yardm etmi gibi yavelerle, bize dost olabilecek surette gsteriyorlar.
Hem Sbhan Da kadar, slmiyet'in izzet ve erefine alan gruh-u mcahidni, acib bahanelerle en fena derekesine indirip, millete dman gibi gsteriyorlar.
Hem de Avrupa'nn terbiyesinin neticesi olarak *yX,&!z-u*6w8H*' kaidesiyle her eyin en iyi cihetini nazara almak maslahat iken, en fena ciheti nazara alp mtemadiyen milleti ye'se sevk ederek, ruh-u cemaat ldryor.
Hem yine cerbeze seyyiesine, za'f- akide inzimam etmesiyle, mesail-i diniyede en zaf tarafn irae ederek dinsizlie zemin ihzar ediyor.
Hem yine onun netaicidir ki, mukteza-y beeriyet olan, beyn-es selef cereyan eden tenkidat- rakibkrane veya hakperestaneyi, sofestacesine bir cerbeze ile, her birinin hakknda bakalarn tenkidatn irae edip, eazm- mmet hakknda hrmetsizlik ve emniyetsizlii telkin ederek, o vasta ile ezhandaki slmiyetin kudsiyetini sarsyor.
--- sh:(ST:80)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
te bunlar gibi ok mazarrat- azme, u nevi cerbezeden tevelld ediyor.
stanbul'u dndke, iki kar kadar dili uzanm, sair azas nev- nemadan mahrum kalm, ihtiyar bir ocuun timsali zihnime geliyor.
S- Anadolu aleyhinde km olan fetvaya ne dersin? (*)
C- Fetva-y mahz deil ki, itiraz edilmesin. Belki kazay tazammun eden bir fetvadr. nki fetvann kazadan fark, mevzuu mdr; gayr- muayyendir, hem mlzem deil... Kaza ise muayyen ve mlzemdir. u fetva ise, hem muayyendir, kim nazar etse bizzarure murad anlar. Hem mlzem olmutur. nki avam- mslimni onlar aleyhinde sevketmekte esbabn en hiridir.
(*): Cy- dikkattir ki; merkez-i Hilafet lemas ve Dr-l Hikmet ve zabta-i ahlkiye ile fuhu, iret, kumar gibi kebairi izale deil, tevkif edemediler. Anadolu Hkmeti'nin bir emri ile, btn iret, kumar gibi kebairler men' edildi. Demek desatir-i hikmet, nevamis-i hkmetle; kavanin-i hak, revabt- kuvvetle imtiza etmezse, cumhur-u avamda msmir olamaz.
--- sh:(ST:81)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Mademki u fetva, kazay tazammun ediyor, kazada iki hasm dinletmek zarurdir. Anadolu da sylettirilmeliydi. Netice-i mddeiyatlarn aleyhlerinde olan davalarla, siyasiyyun ve lemadan bir heyet tarafndan, maslahat- slmiye noktasnda muhakeme edildikten sonra, fetva verilebilirdi.
Zten imdi baz hakaikte bir inklab var. Ezdad isimlerini deitirip, mbadele etmiler. Zulme adalet, cihada bagy, esarete hrriyet nam veriliyor.
S- Neden bu kadar (.G.Z.) den (*) nefret ediyorsun? Musalahasn da istemiyorsun?
C- Sebeb bir deil, bindir. Bana en ziyade edid grnen, manen ahlkmza vurduu darbedir. ekirdek halinde olan secaya-i seyyieyi iimizde inkiaf ettirdi. Hayatn yaras iltiyam bulur; izzet-i slmiye, namus-u millnin yaras pek derindir.
Edirne Cmii'nde, bir slm hocasnn lisanyla, Venizelos gibi eytan zalime dua ettirdi. Merkez-i Hilafette, mslmanlar lisanyla hizb- eytan olan (.G.Z.), Yunan askerlerini halaskr,
(*): ngiliz olmak ihtimali var.
--- sh:(ST:82)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
tathirci iln ve karsndaki gruh-u mcahidni cani, zalim sylettirdi.
Acaba bir vlide o dereceye getirilse ki, ocuunu kendi eliyle ldrerek, mteessir olmayarak, para para etse, hi mmkn mdr ki, onda hissiyat- liye ve ahlk- smiye intifa etmesin?..
S- Neden bu kadar (.G.Z.) siyaseti galib kar?
C- Siyasetinin hassa-i mmeyyizesi; fitnekrlk, ihtilaftan istifade, menfaat yolunda her alakl irtikb etmek, yalanclk, tahribkrlk, harite menfliktir.
Bir adam kocaman bir binay bir gnde harab eder, bir taburu ihtilale verir. u alak siyasettir ki (K.T.T.)ni (*) zahiren tel'in ettii halde, gizlice dehalet ediyor. Fenalk ve ahlk- seyyie, siyasetine vasta olduu iin, her yerde ahlk- seyyieyi himaye ederek teci' eder. imdiki stanbul hali ahiddir.
(*): Kostantin'i kasd ediyor.
--- sh:(ST:83)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
S- Anadolu'da pekok zulm ediliyor ve pekok mslmanlar i'dam ediliyor. Neden byle yapyorlar?
C- Evet maatteessf pek feci' eyler oluyor. Fakat asl sebeb, mel'un mimsiz medeniyet, yle zalimane bir silh, u harb-i vahiyaneye vermitir ki, o silhn karsnda dayanmak, onun naziriyle mukabele etmek lzmgelir. ehane ile mitralyoza mukabele edilmez. te o silh, o dstur ki, medeniyet harbin eline vermitir. Ben de kendi gzmle Grandk Nikolavi'in namna iki emri grdm.
Der: "Askerimize bir kyden bir tfenk alsa, oluk ocuu ile imha edilecektir." kinci emri de: "Bir cemaatte bir adam, cephe zararna bize hyanet etse, oluk ocuu ile imha edilecektir."
te byle ezlem bir dstur ile (.G.Z.) Anadolu'ya hcum ediyor.
S- lem-i slmdaki ihtilaf ta'dil edecek are nedir?
C- Evvel; mttefekun aleyh olan makasd- liyeye nazar etmektir. nki Allahmz
--- sh:(ST:84)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
bir, Peygamberimiz bir, Kur'anmz bir, zaruriyat- diniyede umumumuz mttefik, zaruriyat- diniyeden baka olan teferruat veya tarz- telakki veya tark-i tefehhmdeki tefavt bu ittihad u vahdeti sarsamaz, racih de gelemez. yV7!]4`*E7!dstur tutulsa, ak- hakikat harektmzda hkim olsa -ki, zaman dahi pek ok yardm ediyor- o ihtilafat sahih bir mecraya sevkedilebilir.
Esefa; gaye-i hayalden tenasi veya nisyan olmakla, ezhan enelere dnp etrafnda gezerler. te gaye-i hayal, maksad- l btn vuzuhuyla meydana atlmtr.
Zulmn edid bir nev'i
Dnyaca havas tanlan insanlardaki meziyet, sebeb-i tevazu ve mahviyet iken, tahakkm ve tekebbre sebeb olmutur. Fukara aczi, avamn fakr, sebeb-i merhamet ve ihsan iken, esarete mahkmiyetlerine mncer olmutur.
Bir ide mehasin ve eref hasl olduka, havassa peke edilir; seyyiat olsa, avama taksim edilir.
--- sh:(ST:85)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Mesel, bir tabur galebe alsa, an eref kumandana verilir, taksim edilmez. Malub olduu vakit, seyyie tabura taksim edilir. Mesel: Bir airet namuskrane bir i etse, "ferin Hasan Aa" derler. Fenalk ettikleri vakit, "Tuh ne pis airet imi" diyecekler.
*GX*%]2G*<*j[E7!*@E*<!)!:*@Z7]2(*!^Z<h6*x*U#!)!:
(*) kavl-i mehuru, u acib zulmn tercmandr.
Hem de u itima sistemdeki damar- zulmn bir mecras da udur: Yksek tabakada birinin ldrlmesiyle, ok seneler matem tutulur. Halbuki onun cinayetiyle tabaka-i avamda yzer, belki binler kii telef olsa, bir-iki gnde unutulur. u ise adalet-i Kur'aniyeye zddr. Bir ah, bir geday ldrse eriat ksasa hkmeder, ikisini bir grr.
* * *
Mstehak bir ceza
eriatn *h<ž*u#@T7!dstu r-u dilanesi,
(*): Musibet geldike bana baryorlar. Tatl yendike Cndb arlyor.
--- sh:(ST:86)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
eriat- ftriye olan kavanin-i kadere muntabktr ki, tark-i gayr- meru ile bir maksad takib eden, maksudunun zddyla ceza gryor. Wilson, Klemanso, Venizelos gibi.
una bir misal: Bidayet-i inklabmzdan beri, sevab- hiretin vesilesini dinsizcesine an erefe vasta yapanlar, mdhi bir rezaletle neticelendi. Muvakkat bir an ereften sonra, elm bir sukut takib etti. Lisan- halleri @[,X8@[,9*aX*6]XB[7tilavet ediyor.
Ftrat- insan bir mezraa hkmndedir ki, secaya-y hasene temaylat- erriye ile beraber, taneler gibi dest-i kaderle iinde ekilmitir. Bu taneler nev- nema bulmak iin bir suya muhtatr. Hevadan gelse, er taneleri nev- nema bulur. imdiki u medeniyet-i habisenin heyet-i itimaiyeye verdii tesir gibi... Ftraten -endan- hayr ciheti galibdir, fakat snbllenmi, semere vermi on ekirdek, yz deil
--- sh:(ST:87)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
bin kurumu ekirdee galebe eder. te unun aresi: O bb- fitneyi kapatmakla, suyu Hda tarafndan vermek lzmdr.
S- Taaddd- zevcat ve abd gibi baz mesaili, ecnebiler serrite ederek, medeniyet nokta-i nazarnda, eriata baz evham ve behat irad ediyorlar.
C- slmiyetin ahkm iki ksmdr:
Birisi: eriat ona messistir. Bu ise, hsn- hakik ve hayr- mahzdr.
Birisi dahi: eriat muaddildir. Yani, gayet vahi ve gaddar bir suretten karp, ehven- er ve muaddel ve tabiat- beere tatbiki mmkn ve tamamen hsn- hakikiyeye geebilmek iin zaman ve zeminden alnm bir surete ifra etmitir. nki birden tabiat- beerde umumen hkmferma olan bir emri birden ref'etmek, tabiat- beeri birden kalbetmek iktiza eder.
Binaenaleyh eriat vz- esaret deildir. Belki en vahi bir suretten, byle tamamen hrriyete yol aacak ve geebilecek bir surete indirmitir, ta'dil etmitir.
--- sh:(ST:88)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Hem de drde (*) kadar taaddd- zevcat, tabiata, akla, hikmete muvafakatyla beraber eriat bir taneden drde karmam, belki sekizden, dokuzdan drde indirmitir. Bahusus taaddde yle erait koymutur ki, ona mraat etmekle, hibir mazarrata meddi olmaz. Baz noktada er olsa da, ehven- erdir. Ehven- er ise, bir adalet-i izafiyedir.
Heyhat! lemin her halinde hayr- mahz olamaz.
S- Dr-l Hikmet-il slmiye neden hizmet edemedi?
C- En byk hizmeti, adem-i hizmetidir. En byk hareketi, hareketsizliidir. nki buradaki hkim olan kuvvet-i ecnebiye, lehinde olmayan herbir hareketi bouyor. Hareket edenleri grdk, mukaddes cmilerde gvurlara dua ettirildi ve mcahidlerin cevaz- katline fetva verdirildi. te Dr-l Hikmet, bu frtna iinde let ettirilmedi. En byk mani olan ecnebi kuvvet, btn kuvvetiyle ahlkszl himaye ve teci' ediyordu.
(*): Erkek galiben yz yana kadar telkh eder. Kar, yar vakti hayz olduu halde elliye kadar telakkuh eder.
--- sh:(ST:89)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
kinci derecede sebeb:
Dr-l Hikmet eczalar kabil-i imtizac, belki de ihtilat deil. ahs meziyetleri vardr. Cemaat ruhu tevelld etmedi. "Ene"ler kavdir, delinmedi ki bir "nahn" olsun. "Ben", "biz" olmad. Mesalerinde teark dsturuyla ie giriildi, teavn dsturu ihmal edildi.
Teark, maddiyatta eseri azmletirir, fevkalde yapar. Maneviyat ve efkrda diletirir, belki irkinletirir.
Teavn dsturu bunun tamamen aksidir; maddiyatta cemaate nisbeten pek kk, fakat yalnz bir ahsa nisbeten byk eserlere vasta olur. Maneviyatta ise, eseri hrikulde derecesine is'ad eder.
Hem de tenkidleri ok keskinlemitir, karsna kan fikir paralanr, sner.
Ehakk aramakla bazan hakk da kaybeder. Hakta ittifak, ehakta ihtilaf olduundan; bence ok defa hak, ehaktan ehaktr. Ehakkn mddet-i taharrisi zamannda, btln vcuduna bir nevi msamaha var. Yani bazan hasen, ahsenden ahsendir.
--- sh:(ST:90)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
S- Biri dese: "Bu hadsi kabul etmem." Nasldr?
C- Bazan, adem-i kabul kabul- ademle iltibas olunur. ok hatiata mncer olur. Halbuki adem-i kabul, adem-i delil-i sbut, onun delilidir. Kabul- adem, delil-i adem ister. Biri ekk, biri inkrdr. Mesel, bir hadsin kabul, adem-i kabul, kabul- ademi vardr.
Birincisi: Brhan bir cazibe ister.
kincisi: Kaziye-i tasdik deil, belki cehildir.
ncs: Red ve inkr olduundan, brhan ve isbat ister. O nefiydir. Nefiy kolayca isbat edilmez. Belki butlan- mana ile binefsih mntef olur.
S- Tenkidi nasl gryorsun? Hususan umr-u diniyede.
C- Tenkidin saiki, ya nefretin teeffisidir veya efkatn tatminidir. Dostun veya dmann aybn grmek gibi...
--- sh:(ST:91)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
Shhat ve fesada muhtemel bir eyde, kabule temayl ve tercih efkatten; redde temayl ve tercih -vesvese olmazsa- nefretten geldiine ayardr.
@<:@,W7!GA*#nF,7!w[2wU7:*^V[V6`[2u*6w2@/h7!*w[2:
Saik-i tenkid, ak- hak ve arzu-yu tenzih-i hakikat olmal. Selef-i slihnin tenkidleri gibi.
* * *
S- Zalim gvurlarn bu kadar propagandalarna nasl mukabele edilmeli?
C- Propaganda, sbkan tezyif ettiim zalim cerbezenin veled-i nmeruudur. Ona mukabele, o yalanc silhla olmamal, belki sdk ve hak ile olmal. Bir tane sdk, bir harman yalan yakar.
x*AQV<vZ/x']4v*;*)v*$*yV7!u*5
u[E7!h#]4*^V[E7!@W9!
Maziye, mesaibe kader nazaryla; ve mstakbele, measiye teklif noktasndan bakmak lzmdr.
--- sh:(ST:92)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
aresi bulunan eyde acze, aresi bulunmayan eyde cez'a iltica etmemek elzemdir.
* * *
Hads bir hakikat
S- Hazret-i Azrail birdir, bir anda, her yerde eceli gelenlerin ruhunu kabzeder. Hazret-i Cebrail, Sidret-l Mnteha'da suret-i hakikiyesinde olduu anda, Dhye veya bakasnn suretinde meclis-i Nebevde iman ve slmn erknn soruyor veya tebli eder. Daha yalnz Allah bilir ka yerlerde bulunuyor. Hazret-i Peygamber (S.A.S.) demi: @T&]9~*GT4@XW7!]4]9~*w8u srrna binaen, avam- mmetten binlere bir anda menamen ve havassa yakazaten ve kefen temessl ve umum mmetin salavatnn istima ve hirette umumla grmesi ve efaat, hem de bir veli bir anda pek ok yerlerde mahedesi gibi srlarn miftah nedir?
--- sh:(ST:93)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
C- Bir nurannin timsali, onun hsiyetine mliktir; hem gayr deildir. u leme kar alan lem-i suver ve misalin bir penceresi olan ecsam- effafeden yineler, ecsam- kesifenin hassasz eklini alr; fakat nurannin timsaliyle beraber hassa-i ztiyesini de alr.
Mesel: Bir adam binler yine ortasnda dursa, herbir yinede ayn ahs bulunur; fakat ruhsuz, hissiz, fikirsiz birer ahstr.
Lkin ems binler yinede temessl etse, herbir timsal endan emsin azamet-i mahiyetine ve mertebe-i kemaline mlik deilse de; lkin emsin hissi hkmnde olan harareti, hayat hkmnde olan ziyas, akl hkmnde olan tenviri, havass- selseyi cmi'dir. Nurannin timsali hayy- murtabttr. Kesifin timsali, meyyit-i mteharriktir. Ruh, en mnevver bir nurdur. Tahdidi kabul etmeyen lem-i misalin pencerelerinde temaager bir ruhun gayr- mahsur timsalleri de, birer ruh-u mtecessiddir. Havassna mliktir, onun gayr deillerdir.
--- sh:(ST:94)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
--- sh:(ST:95)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
arat
Mellifi
Bedizzaman Said Nurs
--- sh:(ST:96)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
fade
Bundan alt sene evvel, u zelzelenin bidayetinde, arat-l 'caz tefsirini yazarken, x*TSX*<v*;@X5+*@W8:beyan sadedinde, u risaledeki fehmimi aynen yazmtm. Zaman fehmimi teyid ettiinden nerediyorum. Zeyli perakende hakikatlerden bir auradr.
--- sh:(ST:97)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
v[&I7!wW&I7!yV7!vK"
x*TSX*<v*;@X5+*@W8:
u cmle-i liyenin itnabnda bir caz- i'caz var. nki x*5GMB<veya x6i*<gibi ksa bir cmleye bedel, bunu ihtiyar etmesinden, sadakann erait-i makbuliyetini fehme ihsas ve nikat- hsnn ihsan ediyor. Sadaka be art ile tam sadaka olabilir:
Birincisi:
Sadakaya muhta olacak derecede tasaddukta israf etmemektir. u arta imaen
--- sh:(ST:98)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
@W8daki min-i teb'iziyeyi (menar) etmitir.
kincisi:
Kendi malndan vermeli, yoksa Ali'den alp Veli'ye vermemeli. una iareten hasr ifade eden v*;@X5+*@W8deki takdimi (ayar) etmitir.
ncs:
Minnet etmemektir. Buna remzen @X5+*deki hakik mlik kim olduunu ve sadaka veren yalnz vasta olduunu gstermekle, u arta (medar) etmitir.
Drdncs:
Tyb- nefs ile, rza-i kalb ile olmal. Havf- fakr ile olmamal. una telvihan @X5+*daki nun-u azametle *w[BW7!?x*T7!:*)*!+h7!@9!manasna remzedip u arta (emare) etmitir.
Beincisi:
Sadakay alan sefahette deil, belki nafakasnda
--- sh:(ST:99)  ---------------------------------------------------------------------------------------------
ve hacat- zaruriyesinde sarfetmeli. una telmihan x*TSX*<un maddesini (almet) etmitir.
Altncs: art- kemaldir. Mala hasr edilmemeli. Zira tasadduk malda olduu gibi, ilimde, fikirde, fiilde de olur. u ta'mime @8lafzndaki umum ile ma ve x*TSX*<deki tlak ile iaret etmitir. nki makam- hitabde tlak, ta'mimdir.
slmiyetin bir rkn- mhimmi olan zekat, beerin hayat- nev'iyesi iin ehemmiyeti udur:
Hadste var; ,ž!*?hOX5*?@6i7!yani zekat bir kprdr ki, mslman, kardei olan mslmana muavenet iin ondan geer. Zira memurun-bih olan teavn, o vasta iledir. Ve nev'-i beerin hayat- itimaiyedeki nizamn
--- sh:(ST:100)  -------------------------------------------------------------------------------------------
srat-l mstakimi odur. nsanlar iinde madde-i hayatn cereyanna rabta odur. Terakkiyat- beerdeki zehirlere tiryak odur.
Evet zekatn vcub-u kat'sinde ve onun kabilesi olan sadakaya ve karz- hasene da'vet-i Kur'anden ve ribann vesailiyle beraber hurmet-i edidesinde azm bir hikmet, l bir maslahat, vasi' bir rahmet vardr.
Eer sahife-i lemde tarih bir nazarla dikkat ve cem'iyet-i beeriyenin mesavisinin esaslar tefti edilse grlecektir ki, btn ihtilal ve fesadn asl ve madeni ve btn ahlk- rezilenin muharrik ve menba, tek iki kelimedir. O iki kelimenin imtizacndan bomba gibi kre-i arz patlad ve izdivacndan, meden insanlardan canavarlar dodu.
Birinci Kelime: Ben tok olsam, bakas alktan lse bana ne?
kinci Kelime: stirahatm iin zahmet ek, sen al ben yiyeyim.
Merhametsiz nefisperest olan birinci kelime-i gaddaredir ki; lem-i insan zelzeleye getirip, kyameti kopmak zeredir. u kelimenin rkn kesecek tek bir devas var ki, o da zekattr
--- sh:(ST:101)  -------------------------------------------------------------------------------------------
ve zekatn mkemmili olan sadakattr. Ve onun mtemmimi olan karz- hasendir.
Hars, hodgm, zalim olan ikinci kelimedir ki, beerin terakkiyatn yle sarsyor ki, herc merc ateine atmak zeredir.
u dhiye-i dehyann tek bir devas var. O da hurmet-i ribadr ve faizin btn vesailini hayat- itimaiyeden ref' etmektir. Hodgm ellerde servetin inhisarna vesile olan riba kaplar, bankalar seddir. Evet bu kaplar ile servet ve temellk, kalil adamlarda toplanr. Bu iki dstur ile tevzi' edilmezse, gasbedilecektir.
Evet heyet-i itimaiyedeki intizamn art, tabakat- beer birbirinden uzaklamamak; tabaka-y havas tabaka-y avamdan, taife-i aniya taife-i fukaradan ayrlmasn ki, sla-i rahm kopmasn. Halbuki ribann hayat ve zekatn mevti ile, geni bir mesafe alm; yle bir uzaklk olmu ki, hayt- vasl kopmu.
Tabaka-y sfldan, tabaka-y ulyya kar ihtiram, itaat, tahabbb yerine; yalnz ihtilal sads, hased sayhas, kin enni, nefret velvelesi, intikam feryad ykselip iitilir.
Tabaka-y ulydan, tabaka-y sflya merhamet, ihsan ve taltife bedel, yalnz zulmn atei, tahakkmn saikas, tahkirin ra'd iniyor.
--- sh:(ST:102)  -------------------------------------------------------------------------------------------
te bu halet-i ruhiyedendir ki, sebeb-i tevazu ve terahhum olan havastaki meziyet, tekebbr ve gurura sebeb olmutur. efkate, acmaya ve yardma sebeb olan fukara aczi, avamn fakr esaretlerine, sefaletlerine sebeb olmutur.
Eer ahid istersen lem-i medennin fesad ve rezaletine bak, zaman ok ahidleri gsterecektir.
Elhasl, tabakatn musalahas, birbirine yaknlatrmasnn are-i yegnesi, erkn- slmiyetten olan zekat, heyet-i itimaiyenin tedvirine vsi', l dstur ittihaz etmektir.
slmiyette en byk kebire olan ribay vesailiyle ilga etmektir. Adalet-i Kur'aniye lem kapsnda durup, ribaya yasaktr, girmeye hakkn yoktur, der.
Zaman ihtiyarlandka Kur'an genleiyor, rumuzu tavazzuh ediyor. Mesel: e7!:*hL2v*UX8w*U<!Mesel: e7!hEA7!]4hD#Mesel: e7!(:*G'*ž!*@E.!uB*5Mese l... Mesel... ilh.
--- sh:(ST:103)  -------------------------------------------------------------------------------------------
~*Y*-@2
Ӭ:I7!G&:|4h[$@#GA7!!IF7u;ӫt#Y8fQ "a9!a9!~ӫa9!w8ԉ
@8@[T"}X,w[Q"*!|4~Y*NFW#~G[Q,w[9@W$w8_MFVB*8ž!* G7Y#_9!Ԃ
t,@W#@WD9ž@"x7իY*B[8s0@9|&*f[QK7!~HZ4}VKVKB*8@'@KXB,! }VKVK*8
!Y0ž!|4vZ[V2*a%I&G#~Y*4*@Q#_W7~: !!I#:*G[QK7!t7:*!uCW#@8J7!*_8
u&!IW7!t[#@;|4_9!x*;ž!&#0 95;9!Ŗ!_WU4ի@-_8v*ZX8*H'!!)_8&#12 4;X8ISB4
|X6@K7w[X$!I%@Z*W"}X,u*6|4*y9! ž!Ĭ+@XW7!w8|#YW"&#12 4;#@<_W[4_9!_9!t7H6
իs[BQ7!*pVF<:f<GD7!f[QK7!*jAV[4*y,@A7_9!*GD*<A7!t V#
Trkesi
S- Kimsin? lsen yine sen misin? Bedenin inhilali ruhun ahsiyetine tesir etmez mi?
--- sh:(ST:104)  -------------------------------------------------------------------------------------------
C- Ben bu anda, seksen Said'den telhis ile tezahr etmiim. Onlar mselsel ahs kyametler ve mteselsil (*) istinsahlar ile alkalanp u zamana beni frlatmlar.
u (Said) yetmi dokuz meyyit, bir hayy- ntkn fihristesidir. Eer zamann suyu donup dursa, mtemessil olan o Saidler birbirlerini grseler, iddet-i tehalften birbirlerini tanmayacaklardr. Ben onlarn stnde yuvarlandm; hasenat, lezzat dald kald. Seyyiat, lm topland, yklendi. Naslki imdi o merhalelerde daima ben benim.
yle de mevtimle gelecek menzillerde de yine ben benim. Lkin her senede u menzilhanelerdeki zerrat, iki muhaceret-i umum yaptndan, ene dahi libasn deitirir, yrtlm Said'i atar, yeni Said'i giyer.
* * *
"n'ikas (*) ya hviyeti veya hviyetle hasiyeti veya hviyetle mahiyeti tutar."
Biri birinden eltaf ve eeff, kudretin ok yineleri vardr. Camdan suya, sudan havaya,
(*): Mstensih kalem-i kudrettir.
--- sh:(ST:105)  -------------------------------------------------------------------------------------------
havadan esre, esrden lem-i misale, hatt zamana, hatt fikre ilhir tenevv' ediyor. Suda kesifin aksi, asln ayn deilse, nurande gayr da deil, havada ayndr.
Hava yinesinde bir kelime milyonlar kelimat olur. Kudretin u matbaasnda srr- tenasl, kalem-i sun-u lah acib istinsah ediyor.
w[T7@F7!*w,&!*yV7!*@AB4
* * *
"Misleyn telakki edilen zddeyn"
Zevk olan sofiye vahdet-l vcudu, Allah hesabna kinat inkrdr.
Fikr olan felsefe ve zaf-l itikadlarn lisannda olan vahdet-l vcud ise, h kinat hesabna Allah' inkrdr.
Biri vahdet- uhud, dieri vahdet-l mevcudu tazammun eder.
@<hC7!w8hC7!w<!
Nazar mes'ele-i zevkiyede tasarruf etse bozar. Zevk kef olan emir, nazar- fikir mizan ile tartlmaz, ona inse katlar, irkinleir.
(*): Tulat'n hirine dikkat.
--- sh:(ST:106)  -------------------------------------------------------------------------------------------
Mesel: Toprak altnda bir ekirdek havada ondan iekli bir snbl var. lem-i trabda nazar, ekirdee dikkat etse ince esasat grr. Hava lemindeki mzehher snbl onlara irca' ile izah edemez. ekirdek iine sktramaz. te zevk burada bakar. Nazar orada. R'yet deiir.
Bare hakikatlar, kymetsiz ellerde kymetsiz olur.
Demiler: *x*Z*1?GL7]SB'!w8@EA*,
Ben de derim:
G/GQ7]SB'!w8@EA*,:vQ9
a5h&!ž:*vXZ%a"H2@ W7*h<hZ8i7!:*^XD7!žx7:
Cennet olmasa, Cehennem tazib etmez. Zemherir olmasa, ihrak etmez.
Nefisperestlerin nazar- dikkatine
(*) Bir lokma krk paraya. Bir lokma on kurua, aza girmeden, boazdan getikten birdirler.
(*): Mugaddilikte ikisi bir iken, heves san'atlar birinin kymetine vergiler ilve ediyor.
--- sh:(ST:107)  -------------------------------------------------------------------------------------------
Yalnz birka saniye, azda bir fark var. Mfetti ve kapc olan zaikay taltif ve memnun etmek iin, birden ona gitmek, israfn en sefihidir.
Eskide ekser slm a deildi, tereffhe ihtiyar var idi. imdi atr, telezzze ihtiyar yoktur.
Lezzetperestlerin nazar- dikkatine
nsan eski zamann dnse, ya lisan veya kalbi, ya h, h veya oh, oh tahattur veya telaffuz edecektir. h, mstetir elemin tercmandr. Oh, ruhta muzmer bir lezzet ve nimetin muhbiridir. h' dedirten, lezaiz-i maziyenin tasavvur-u zevalidir. nki zeval-i elem lezzet olduu gibi, zeval-i lezzet de elemdir. irlerin divanlar, tasavvur-u zeval-i lezzetten gelen bir elem-i fikrnin birer feryaddr.
Oh yani Elhamdlillah dedirttiren,
--- sh:(ST:108)  -------------------------------------------------------------------------------------------
lm- maziyenin tasavvur-u zevali, verdii lezzet-i ruhaniyenin nvandr. Demek muvakkat lezzetten ziyade, muvakkat eleme tebessm etmeli, ho geldin demeli.
Evlenmeli
Bekrlk, bkrlarn krdr.
Bkire, iki sls kadn, bir sls erkektir. Bekr, iki sls erkek, bir sls ocuktur. zdivac, tasfiye tehzib eder.
* * *
S- Hangi cem'iyettensin, neden muhalefeti iddetle tenkid ediyorsun?
C- heda cem'iyetindenim. Tek bir veliyi inkr veya istihfaf etmek, me'umdur. yle ise, iki milyon evliyaullah olan heday inkr etmek ve kanlarn heder saymak, me'umlarn en me'umudur.
Zira muhalefet der: "Haksz olarak harbe girildi, hasmmz hakl idiler. Cihad deildi." te u hkm, iki milyon hedann ehadetini inkrdr.
Bence en ok duamz bu olmal: @XX["@X,@"uQD#žv*ZV7!
--- sh:(ST:109)  -------------------------------------------------------------------------------------------
Bir hakikat var ki, en bedevi ve hatt vahi insanlar dahi o hakikata kar serfru, brde-i itaat ve ihtiramdrlar. Bir airetten mtehasm iki kabile, haric bir hasm zuhur etse, sevk-i tabi ile dhil husumet ta'til edilir. yan- istirabdr ki; meden, mnevver telakki edilenler, o vahilerden ok aadrlar. Husumet-i hariciyenin zuhuruyla, dhil husumeti tedid ederler. Eer medeniyet ve fen byle ise, insann saadeti vahet-i cehalettedir.
* * *
lim-i mrid koyun olmal, ku olmamal. u kuzusuna st, bu yavrusuna kay verir.
* * *
Btl eyleri tasvir, saf zihinleri idlldir ve cerhtir. Ba'dehu cerh ve red ile tedavi ya olur, ya olmaz.
Bare stanbul mtebayin, dhiyane prensiplerin telkinat- musrraneleriyle kabiliyet-i telkhasn kaybetmitir. Zihni lfte olmutur.
* * *
Nisyan bir nimettir, yalnz her gnn lmn ektirir, mterakimi unutturur.
* * *
Derecat- hararet gibi, her musibette bir derece-i nimet vardr. Daha byn dnp,
--- sh:(ST:110)  --------------------------------------------------------------------------------------------
kkteki derece-i nimeti grp, Allah'a kretmeli. Yoksa isti'zam ile flense ier, merak edilse ikileir. Kalbdeki misali, hakikata inklab eder.
* * *
Zulmet-i mnevvere
Efkr- hazrada cehl-i basiti cehl-i mrekkebe kalbeden en mhim sebeb; mehul bir eye parlak bir isim takmakla anladm zannetmek ve mehul eyleri ona irca' ile, izah ettim zannetmektir. Halbuki tarif, ya hadd ya resim ile olur. Yoksa vz cahil ve msemmaya mmas olan vechi muzlim ve gze arpan vechi effaf bir ism-i camid ile olmaz. Manyetizma, telepati, kuvve-i mknatsiye gibi...
* * *
hya-y din, ihya-y millettir.
Hayat- din, nur-u hayattr.
mmet eriata temessk nisbetinde terakki, tesahl nisbetinde tedennisi hakaik-i tarihiyedendir.